Στὶς 24 Αὐγούστου ἡ Ἐκκλησία μας τιμάει τὴν μνήμη ἑνὸς μεγάλου Ἁγίου, τοῦ Κοσμᾶ τοῦ Αἰτωλοῦ, τοῦ Πατροκοσμᾶ, ὅπως τὸν ἀποκαλεῖ ὁ λαός μας. Ὁ Ἅγιος, μὲ τὴν δράση του, κάλυψε καὶ τὶς τρεῖς πτυχὲς τοῦ ἔργου τῆς Καθολικῆς Ὀρθοδοξίας, τὴν πνευματική, τὴν μορφωτικὴ καὶ τὴν κοινωνική, ὅπως ἐξ ἄλλου δηλώνει καὶ τὸ Ἀπολυτίκιό του. Ὑπῆρξε πνευματικὸς Πατέρας, πού «κατεκόσμησε τὴν Ἐκκλησία μὲ τὴν διδασκαλία τῆς πίστεως», κήρυκας τοῦ Εὐαγγελίου, ποὺ «κατέσπειρε» μὲ τὸν ἱεραποστολικό του ζῆλο «τὰ θεῖα διδάγματα», καὶ κοινωνικὸς ἐργάτης, ποὺ ἀγωνίστηκε γιὰ τὴν ἐφαρμογὴ τῶν θείων διδαγμάτων, ἐπισφραγίζοντας τὸν ἀγῶνα του «μαρτυρικῶς».
Γιὰ νὰ ἀξιολογήσῃ, βεβαίως, κάποιος καλύτερα τὴν προσφορά του, χρειάζεται νὰ κάνῃ μιὰ ἱστορικὴ ἀναδρομὴ στὶς συνθῆκες ποὺ ἐπικρατοῦσαν στὴν ἐποχή του: ὁ 18ος αἰῶνας, ὁπότε ὁ Ἅγιος ἀναπτύσσει τὴν δράση του, εἶναι ἀπὸ τοὺς πιὸ δύσκολους γιὰ τὸ γένος. Ἀπὸ τὴν μιά, ἡ ἀμάθεια καί, ἀπὸ τὴν ἄλλη, ἡ βαριὰ φορολογία ὁδηγοῦσαν σὲ ἠθελημένους ἐξισλαμισμούς. Οἱ ἄνθρωποι συχνά, γιὰ νὰ ἀποφύγουν τὰ παραπάνω δεινά, κατέφευγαν σὲ πιὸ ὀρεινὲς περιοχές, ὅπου, ὅμως, λόγῳ τῆς ἐλλείψεως ἐκκλησιῶν καὶ σχολείων κινδύνευαν νὰ ἐξαγριωθοῦν τελείως. Στὰ νησιά, πάλι, ἡ κατάσταση δὲν ἦταν καλύτερη, λόγῳ τῆς δράσεως τῶν δυτικῶν μισσιοναρίων, παπικῶν καὶ προτεσταντῶν, ποὺ ἐργάζονταν ὕπουλα γιὰ τὴν ἀλλοίωση τοῦ ὀρθοδόξου φρονήματος.
