IEΡΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ
ΛΟΓΟΣ ΕΓΚΩΜΙΑΣΤΙΚΟΣ ΣΤΟΝ ΑΓΙΟ ΜΑΡΤΥΡΑ ΙΟΥΛΙΑΝΟ
Εάν στη γη είναι τέτοιες οι τιμές για τους μάρτυρες, ποια στεφάνια πλέκονται στους ουρανούς για τα άγια κεφάλια τους μετά την αποδημία τους από εδώ; Εάν πριν από την ανάσταση είναι τόσο μεγάλη η δόξα τους, πόση θα είναι η λαμπρότητά τους μετά την ανάσταση; Εάν απολαμβάνουν τόση τιμή από τους συνδούλους τους, πόση εύνοια θα επιτύχουν από τον Κύριο; Εάν εμείς, οι πονηροί, γνωρίζομε να τιμάμε τόσο πολύ εκείνους από τους συνδούλους μας που πέτυχαν κατορθώματα και να τους θαυμάζουμε, επειδή αγωνίσθησαν υπέρ του Χριστού, πόσο περισσότερο ο Πατέρας μας ο ουράνιος θα δώσει μύρια αγαθά σε εκείνους που κοπίασαν υπέρ Αυτού; Διότι και μεγαλόδωρος είναι και φιλάνθρωπος· όμως δεν τους περιμένουν γι’αυτό ακριβώς το πράγμα μεγάλες τιμές, αλλά και επειδή είναι οφειλέτης αυτών. Δεν σφάχθηκαν για μας οι μάρτυρες, και όμως συγκεντρωνόμαστε για να τους τιμήσουμε. Εάν λοιπόν, εμείς, για τους οποίους δεν σφάχθηκαν αυτοί, συγκεντρωνόμαστε για να τους τιμήσουμε, ο Χριστός, για τον Οποίο πρόσφεραν τα κεφάλια τους, τι δεν θα κάνει; Εάν έδωσε τόσα πολλά αγαθά σε εκείνους που δεν όφειλε τίποτε, αυτούς, στους οποίους είναι οφειλέτης, με πόσες δωρεές δεν θα τους αμείψει; Τίποτε δεν όφειλε στην οικουμένη πριν απ’ αυτό· διότι λέγει ο Παύλος «πάντες γὰρ ἥμαρτον καὶ ὑστεροῦνται τῆς δόξης τοῦ Θεοῦ(:διότι όλοι ανεξαιρέτως αμάρτησαν και στερούνται τη δόξα που κατέχει και παρέχει ο Θεός)»[Ρωμ.3,23]· ή, καλύτερα, όφειλε κόλαση και τιμωρία· αλλ’ όμως, ενώ όφειλε κόλαση και τιμωρία, της χάρισε ζωή αιώνια.
Εάν, λοιπόν, σε εκείνους που όφειλε κόλαση, σ’ αυτούς χάρισε Βασιλεία, σε εκείνους που οφείλει ζωή αιώνια, τι δεν θα χαρίσει; Και με πόσες τιμές δεν θα τιμήσει αυτούς; Εάν σταυρώθηκε για εκείνους που Τον μισούν και έχυσε το αίμα Του, τι δεν θα κάνει για εκείνους που έχυσαν το αίμα τους εξαιτίας της πίστεώς τους προς Αυτόν; Εάν τόσο πολύ αγάπησε εκείνους που Τον αποστρέφονται και φεύγουν από κοντά Του, ώστε και να πεθάνει γι’ αυτούς, με πόση εύνοια και τιμή θα δεχθεί εκείνους που Τον αγάπησαν στο μέγιστο μέτρο, τη στιγμή που λέγει: «Μείζονα ταύτης ἀγάπην οὐδεὶς ἔχει, ἵνα τις τὴν ψυχὴν αὐτοῦ θῇ ὑπὲρ τῶν φίλων αὐτοῦ(:Μεγαλύτερη αγάπη προς τους φίλους του κανείς δεν έχει απ’ αυτήν, δηλαδή από το να προσφέρει και να θυσιάσει τη ζωή του για χάρη των φίλων του)» [Ιω.15,13]; Οι αθλητές, λοιπόν, των εκτός της Εκκλησίας αγώνων στο ίδιο σκάμμα και παλεύουν και νικούν και ανακηρύσσονται νικητές και στεφανώνονται, ενώ μ’ αυτούς τους αθλητές της ευσεβείας δεν συμβαίνει το ίδιο· πάλεψαν στον παρόντα αιώνα, αλλά στεφανώνονται σε εκείνον τον μελλοντικό· πυγμάχησαν εδώ με τον διάβολο και νίκησαν, ανακηρύσσονται, όμως, εκεί νικητές.
Και για να μάθετε ότι αυτό είναι αληθές, και ότι δεν δίνονται τα στεφάνια σ’ αυτούς εδώ, αλλά εκεί τους περιμένουν όλες οι δωρεές, ακούστε τον Παύλο που λέγει: «Τὸν ἀγῶνα τὸν καλὸν ἠγώνισμαι, τὸν δρόμον τετέλεκα, τὴν πίστιν τετήρηκα· λοιπὸν ἀπόκειταί μοι ὁ τῆς δικαιοσύνης στέφανος (:Έχω αγωνιστεί τον καλό αγώνα για την διάδοση του ευαγγελίου. Έχω φτάσει στο τέλος του δρόμου της αρετής και της εκπληρώσεως της αποστολής μου. Έχω διαφυλάξει την πίστη. Λοιπόν τώρα πια με περιμένει το στεφάνι που ανήκει ως βραβείο στη δικαιοσύνη και την αρετή)». Πού και πότε; «ὃν ἀποδώσει μοι ὁ Κύριος ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ, ὁ δίκαιος κριτής(:το οποίο στεφάνι θα μου το δώσει ως ανταμοιβή ο Κύριος κατά την ένδοξη εκείνη ημέρα της Κρίσεως, ο δίκαιος Κριτής)» [Β΄Τιμ.4,7-8]. Εδώ έτρεξε, εκεί στεφανώνεται· εδώ νίκησε, και εκεί αναγορεύεται νικητής.
Τον ακούσατε και σήμερα να βροντοφωνάζει και να λέγει: «Κατὰ πίστιν ἀπέθανον οὗτοι πάντες, μὴ λαβόντες τὰς ἐπαγγελίας, ἀλλὰ πόρρωθεν αὐτὰς ἰδόντες καὶ ἀσπασάμενοι (:Αυτοί όλοι πέθαναν με την πίστη και την ελπίδα, χωρίς να πάρουν τις επαγγελίες. Αλλά τις είδαν από μακριά και με πολύ πόθο και αγαλλίαση τις εγκολπώθηκαν και ομολόγησαν ότι είναι ξένοι και προσωρινοί κάτοικοι πάνω στη γη)»[Εβρ.11,13]. Για ποιον λόγο στους αθλητές εκτός της Εκκλησίας συγχρόνως με τις νίκες δίνονται και τα στεφάνια, ενώ στους αθλητές της ευσεβείας δεν δίνονται συγχρόνως με τις νίκες και τα στεφάνια, αλλά μετά από τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα; Ίδρωσαν και κοπίασαν εδώ, υπέμειναν άπειρα τραύματα, και δεν τους στεφανώνει αμέσως; «Όχι», λέγει· «διότι δεν δέχεται η φύση της παρούσας ζωής το μέγεθος εκείνης της τιμής· ο παρών αιώνας είναι φθαρτός και σύντομος, ενώ εκείνος άπειρος και αθάνατος και χωρίς τέλος».
Γι΄αυτό συνένωσε τους κόπους με τον σύντομο και πρόσκαιρο αιώνα, ενώ τα στεφάνια τα φύλαξε για την αγέραστη και αθάνατη ζωή, ώστε και το βάρος των κόπων να ελαττώνεται, εξαφανιζόμενο με το σύντομο του χρόνου, και των στεφανιών η απόλαυση να παραμένει διαρκής, επεκτεινόμενη με την αθανασία των απείρων εκείνων αιώνων. Θέλοντας, λοιπόν, να τιμήσει αυτούς περισσότερο ανέβαλε τη δωρεά. Και όχι μόνο γι’αυτό, αλλά και για να έχουν στο εξής καθαρή την ηδονή. Όπως ακριβώς δηλαδή εκείνος που προηγουμένως ζει τρυφηλή ζωή και απολαμβάνει άνεση, εάν στη συνέχεια υποπέσει σε θλίψεις, δεν αισθάνεται την παρούσα τρυφή, εξαιτίας της αναμονής των μελλοντικών κακών, έτσι εκείνος που προηγουμένως πυγμαχεί και αγωνίζεται και υπομένει άπειρα κακά, και στη συνέχεια στεφανώνεται, δεν αισθάνεται τα παρόντα κακά, ανανεούμενος από την ελπίδα των μελλοντικών αγαθών. Και δεν τους ελάφρυνε μόνο από τον παρόντα κόπο με τη μέλλουσα ελπίδα, αλλά και με το ότι τοποθέτησε τη θλίψη πριν από την άνεση, ώστε, αποβλέποντας προς τα μελλοντικά αγαθά, να μην υποφέρουν υπερβολικά από τα παρόντα δεινά. Έτσι και εκείνοι που πυγμαχούν δέχονται με προθυμία τα τραύματα, αποβλέποντας όχι προς τους πόνους, αλλά προς το στεφάνι. Έτσι και οι ναύτες, υπομένοντας κινδύνους, κακοκαιρίες και κάποιον πόλεμο φοβερό, και αντιπαρατασσόμενοι προς άγρια θηρία και προς τους κακούργους της θάλασσας, τίποτε απ’ αυτά δεν σκέπτονται, αλλά βλέπουν προς τα λιμάνια και τον πλούτο από την εμπορία. Έτσι και οι μάρτυρες πάσχοντας άπειρα κακά και καταξεσχιζόμενοι στο σώμα από διάφορα βασανιστήρια, σε κανένα από αυτά δεν έδιναν σημασία, αλλά ήταν προσηλωμένοι στον ουρανό και στα εκεί αγαθά.
Και για να μάθετε, ότι εκείνα που από τη φύση τους είναι βαριά και ανυπόφορα, αυτά γίνονται ελαφριά και εύκολα με την ελπίδα των μελλοντικών αγαθών, ακούστε τον πρωτοστάτη αυτών των αγαθών που λέγει: «Τὸ γὰρ παραυτίκα ἐλαφρὸν τῆς θλίψεως ἡμῶν καθ’ ὑπερβολὴν εἰς ὑπερβολὴν αἰώνιον βάρος δόξης κατεργάζεται ἡμῖν(:Διότι οι θλίψεις μας, που γρήγορα περνούν και είναι γι’ αυτό ελαφρές, ετοιμάζουν σε υπερβολικά μεγάλο βαθμό αιώνιο βάρος δόξας σε μας)» [Β΄Κορ. 4,17]. Πες μου, πώς; «…μὴ σκοπούντων ἡμῶν τὰ βλεπόμενα, ἀλλὰ τὰ μὴ βλεπόμενα· τὰ γὰρ βλεπόμενα πρόσκαιρα, τὰ δὲ μὴ βλεπόμενα αἰώνια(:Οσοδήποτε, λοιπόν, βαριές κι αν είναι οι θλίψεις, θα τις αισθανόμαστε ως ελαφρές, αρκεί να μην προσηλώνουμε το βλέμμα μας σ’ εκείνα που φαίνονται με τα μάτια του σώματος, αλλά σ’ εκείνα που δεν φαίνονται, όμως μας περιμένουν μετά τον θάνατο· διότι αυτά που φαίνονται είναι πρόσκαιρα και περνούν, αυτά όμως που δεν φαίνονται είναι αιώνια)» [Β΄Κορ.4,18].
Αυτά δεν τα είπα έτσι στην τύχη, αλλά για σας, ώστε, όταν δείτε κάποιον να ζει τρυφηλή ζωή και να απολαμβάνει άνεση στη ζωή αυτή, αλλά πρόκειται εκεί να τιμωρείται, να μη μακαρίζετε αυτόν για την τρυφή της εδώ ζωής, αλλά να τον ταλανίζετε για τη μέλλουσα κόλαση. Και πάλι όταν δείτε κάποιον από εκείνους που πρόκειται να απολαμβάνει εκεί μεγάλη τιμή, να ζει μέσα στη θλίψη και στενοχώρια και να αντιμετωπίζει άπειρα κακά στην πρόσκαιρη αυτή ζωή, να μη δακρύζετε για τα παρόντα κακά, αλλά να τον μακαρίζετε και να τον θεωρείτε άξιο μιμήσεως για τα στεφάνια που επιφυλάσσονται γι’ αυτόν στους άπειρους εκείνους αιώνες.
Έδωσε, λοιπόν, τον άγιο αυτόν το έθνος των Κιλίκων, το οποίο έδωσε και τον Παύλο· διότι ήταν συμπολίτης εκείνου, και οι δύο από εκεί αναδείχθηκαν πρωτεργάτες της Εκκλησίας. Όταν, λοιπόν, άνοιξε το στάδιο της ευσεβείας και ο καιρός τον καλούσε προς τους άθλους, πέφτει στα χέρια φοβερού θηρίου, στα χέρια του τότε δικαστή. Και προσέχετε την πανουργία. Βλέποντας, δηλαδή, το σταθερό φρόνημα αυτού και ότι δεν είναι δυνατόν με τη σκληρή τιμωρία να μειώσει το μέγεθος της προθυμίας, αρχίζει τις χρονοτριβές και τις αναβολές, βάζοντάς τον στη φυλακή και βγάζοντάς τον συνεχώς. Δεν του έκοψε το κεφάλι την ημέρα που το άκουσε, για να μην κάνει ευκολότερο τον δρόμο του με το σύντομο της τιμωρίας, αλλά καθημερινά τον έβαζε στη φυλακή και τον έβγαζε, του υπέβαλλε ερωτήσεις, τον απειλούσε με μύρια βασανιστήρια, τον δελέαζε με λόγια κολακευτικά, κάθε μηχανορραφία κινούσε εναντίον του, προσπαθώντας να διασαλεύσει το ασάλευτο θεμέλιο. Και τον περιέφερε ένα ολόκληρο χρόνο σε όλη την Κιλικία ατιμάζοντάς τον, ή, καλύτερα, αναδεικνύοντάς τον, χωρίς να το καταλαβαίνει, λαμπρότερο, αλλά ο μάρτυρας βροντοφώναζε και αυτός μαζί με τον Παύλο: «Τῷ δὲ Θεῷ χάρις τῷ πάντοτε θριαμβεύοντι ἡμᾶς ἐν τῷ Χριστῷ καὶ τὴν ὀσμὴν τῆς γνώσεως αὐτοῦ φανεροῦντι δι’ ἡμῶν ἐν παντὶ τόπῳ (:Οφείλουμε ευχαριστία στον Θεό, ο Οποίος νικώντας και θριαμβεύοντας περιφέρει κι εμάς πάντοτε στον θρίαμβό Του, ως διακόνους της νίκης Του που συντελείται για τον Χριστό και το Ευαγγέλιό Του. Ο Θεός κατά τη θριαμβευτική αυτή πορεία του Ευαγγελίου Του φανερώνει μέσα από μας την ευωδία της γνώσεώς Του σε κάθε τόπο)» [Β΄Κορ. 2,14]. Όπως δηλαδή το μύρο, όσο παραμένει σε έναν τόπο, εκείνον μόνο τον αέρα γεμίζει με την ευωδιά του, όταν όμως μεταφερθεί σε πολλά μέρη, όλα τα γεμίζει με την ευωδιά του, το ίδιο συνέβαινε τότε και με τον μάρτυρα.
Περιφερόταν, δηλαδή, με σκοπό να ατιμασθεί, συνέβαινε, όμως, το αντίθετο· ο αθλητής γινόταν λαμπρότερος με τη διαπόμπευση εκείνη και έκανε ζηλωτές της αρετής του όλους εκείνους που κατοικούσαν στη χώρα της Κιλικίας. Περιφερόταν παντού, για να μάθουν τα παλαίσματά του όχι μόνο εξ ακοής, αλλά και για να βλέπουν οι θεατές τον στεφανίτη· και όσο μακρότερες έκανε τις πορείες του, τόσο λαμπρότεροι γίνονταν όλοι οι δρόμοι του· όσο μεγαλύτερα σκάμματα τού έθετε, τόσο θαυμαστότερα παρουσίαζε τα παλαίσματα· όσο περισσότερο μάκρυνε χρονικά τη θλίψη του, τόσο ισχυρότερη έκανε την υπομονή του. Διότι ο χρυσός όσο περισσότερο χρόνο παραμένει στη φωτιά, τόσο πιο καθαρός γίνεται.
Έτσι και η ψυχή του αγίου τότε, βασανιζόμενη για πολύ χρόνο, περισσότερο έλαμπε, και τίποτε άλλο δεν πετύχαινε, παρά περιέφερε τον μάρτυρα σαν τρόπαιο εναντίον του εαυτού του και του διαβόλου, έλεγχο της απανθρωπιάς των εθνικών, απόδειξη της ευσέβειας των Χριστιανών, μέγιστο δείγμα της δυνάμεως του Χριστού, παραίνεση και συμβουλή για τους πιστούς, ώστε με προθυμία να υπομένουν τους αγώνες τους, κήρυκα της δόξης του Θεού, διδάσκαλο της επιστήμης των παλαισμάτων αυτού του είδους. Διότι προέτρεπε όλους να αποδεχθούν τον δικό του ζήλο, συμβουλεύοντάς τους όχι μόνο με λόγια, αλλά και με τα ίδια τα έργα του αφήνοντας λαμπρότερη φωνή από τη σάλπιγγα. Και όπως ακριβώς «οἱ οὐρανοὶ διηγοῦνται δόξαν Θεοῦ(:οι ουρανοί με τη μεγαλοπρεπή αρμονία και το κάλλος τους διηγούνται σε κάθε νοήμονα άνθρωπο την ένδοξη σοφία και δύναμη του Δημιουργού τους Θεού)» [Ψαλμ.18,2] χωρίς να μιλούν, αλλά με τη λαμπρότητα της όψεώς τους οδηγούν τον θεατή στο να θαυμάσει τον Δημιουργό, έτσι λοιπόν και ο μάρτυρας εκείνος διηγούνταν τότε τη δόξα του Θεού, όντας ουρανός και αυτός και πολύ λαμπρότερος από αυτόν τον ορατό ουρανό. Διότι δεν καθιστούν τόσο λαμπρό τον ουρανό τα πλήθη των αστέρων, όσο λαμπρότερο καθιστούσαν το σώμα του μάρτυρα τα αίματα των τραυμάτων. Και για να μάθετε ότι τα τραύματα του μάρτυρα είναι λαμπρότερα από τα άστρα που είναι στερεωμένα στον ουρανό, προσέξτε.
Προς εκείνον τον ουρανό και τα αστέρια βλέπουν και άνθρωποι και δαίμονες, προς τα τραύματα, όμως, αυτού βλέπουν οι πιστοί άνθρωποι, ενώ οι δαίμονες δεν τολμούν να σηκώσουν το βλέμμα τους, αλλά, κι αν επιχειρήσουν να δουν, αμέσως τυφλώνονται από εκείνα που συνέβηκαν την παλαιά εποχή, αλλά και από αυτά που γίνονται τώρα. Πάρε δηλαδή έναν δαιμονισμένο και μανιακό και εισάγαγέ τον στον άγιο εκείνο, τάφο, όπου υπάρχουν τα λείψανα του μάρτυρα, και θα δεις οπωσδήποτε να απομακρύνεται τρέχοντας και να φεύγει. Σαν να πρόκειται δηλαδή να πατήσει επάνω σε αναμμένα κάρβουνα, έτσι πηδάει αμέσως από τα πρόθυρα ακόμη, μην τολμώντας ούτε προς τη λειψανοθήκη να κοιτάξει. Κι αν τώρα μετά από τόσο χρόνο, τώρα που έγιναν σκόνη και στάχτη, δεν τολμούν να κοιτάξουν προς το μνήμα, ούτε προς τα γυμνά οστά του αγίου, είναι φανερό ότι και τότε, όταν έβλεπαν αυτόν κατακοκκινισμένο από παντού με αίμα, να ακτινοβολεί με τα τραύματα περισσότερο απ΄ό,τι ο ήλιος με τις ακτίνες, κυριεύτηκαν από κατάπληξη και, νιώθοντας θάμβος στα μάτια τους, αναχώρησαν.
Είδες πώς τα τραύματα των μαρτύρων είναι λαμπρότερα και θαυμαστότερα από τα άστρα του ουρανού και έχουν μεγαλύτερη δύναμη; Οδηγήθηκε λοιπόν ο άγιος στο μέσον και ήταν περιτριγυρισμένος από πικρά βασανιστήρια, φόβο για τα όσα επρόκειτο να συμβούν, πόνο για τα όσα συνέβαιναν τη στιγμή εκείνη, οδύνη για όσα συνέβηκαν, και αγωνία για τα αναμενόμενα. Διότι, αφού περικύκλωσαν το σώμα του οι δήμιοι σαν κάποια άγρια θηρία, τρυπούσαν τα πλευρά του, ξέσχιζαν τις σάρκες του, απογύμνωναν τα οστά του, και προχωρούσαν προς τα ίδια τα εντός του σπλάχνα. Αλλ΄όμως, αν και η έρευνά τους απλωνόταν παντού, δεν μπόρεσαν να ληστέψουν τον θησαυρό της πίστεως. Στην περίπτωση βέβαια των βασιλικών ταμείων, όπου υπάρχει χρυσός και άλλος απερίγραπτος πλούτος, αν τρυπήσεις μόνο τους τοίχους, αν ανοίξεις τις θύρες, αμέσως βλέπεις τον θησαυρό μπροστά σου· στην περίπτωση, όμως, αυτού του αγίου και χριστοφόρου ναού συνέβαινε το αντίθετο. Τρύπησαν οι δήμιοι τους τοίχους και διέρρηξαν τα στέρνα του, τον πλούτο όμως που υπήρχε μέσα του ούτε τον έβλεπαν, ούτε μπορούσαν να τον πάρουν, αλλά πάθαιναν εκείνο που έπαθαν οι Σοδομίτες, που στέκονταν μπροστά στην ίδια την πόρτα του Λωτ, αλλά δεν έβρισκαν την είσοδο. Έτσι λοιπόν και αυτοί ερευνούσαν από παντού το σώμα του μάρτυρα, αλλά όμως δεν μπορούσαν να λάβουν τον θησαυρό και να αφαιρέσουν τον πλούτο της πίστεως.
Τέτοια είναι τα κατορθώματα της ψυχής των αγίων, αναφαίρετα και ακατανίκητα, φυλαγμένα σαν σε κάποιο άσυλο μέρος μέσα στην ανδρεία της ψυχής, και ούτε οι οφθαλμοί των τυράννων τα βλέπουν, ούτε τα χέρια των δημίων μπορούν να τα αρπάξουν, αλλά, και αν ακόμη σχίσουν στη μέση την ίδια την καρδιά, η οποία προπάντων περιλαμβάνει την ανδρεία της ψυχής, κι αν ακόμη την κατατεμαχίσουν σε μικρά μέρη, ούτε έτσι αφαιρούν τον πλούτο, αλλά και κάνουν αυτόν περισσότερο. Και η αιτία αυτού είναι ο Θεός που κατοικεί μέσα σ’ αυτές τις ψυχές, και εκείνος που πολεμεί τον Θεό είναι αδύνατον να τον νικήσει κάποτε, αλλά αναγκαστικά θα γίνει καταγέλαστος και θα φύγει αφού υποστεί αισχρή ήττα. Γι’αυτό και τότε γίνονταν τα αντίθετα από τα συνηθισμένα. Σε όλες, δηλαδή, τις περιπτώσεις τα πράγματα υπερισχύουν των λόγων, τότε όμως οι λόγοι υπερίσχυσαν των πράξεων. Πώς;
Μεταχειρίστηκαν αυτοί φωτιά και μαχαίρια και βασανιστήρια· μεταχειρίσθηκαν κολαστήρια, τιμωρίες και μαστίγια· τρυπούσαν από παντού τις πλευρές, εκείνος όμως που τα πάθαινε αυτά έμενε απόρθητος. Εκείνος μιλούσε μόνο και άφηνε να ακούεται απλώς η φωνή του, και ο λόγος νίκησε τα έργα. Διότι αναπηδούσε η αγία φωνή από το μαρτυρικό στόμα και προσέλκυε προς το μέρος της φως λαμπρότερο από την ηλιακή ακτίνα. Τόσο είναι το φως αυτής, όση η απόσταση από τον ουρανό μέχρι τη γη· ή καλύτερα η ηλιακή ακτίνα δεν μπορεί να διασχίσει όλη αυτήν την απόσταση, όταν παρεμβληθεί ή στέγη ή τοίχος ή νέφος ή κάποιο άλλο σώμα, αλλά φράσσεται και εμποδίζεται από τα εμπόδια αυτά η προς τα επάνω φορά, ενώ του μάρτυρα η φωνή, ξεπηδώντας από την αγία εκείνη γλώσσα, αναπήδησε στον ουρανό. Πέρασε τον ουρανό του ουρανού, την είδαν άγγελοι και παραμέρισαν, αρχάγγελοι και έμειναν έκθαμβοι· τα Χερουβίμ και οι άλλες Δυνάμεις την οδήγησαν ψηλά και δεν απομακρύνθηκαν προηγουμένως, ώσπου την έφεραν στον ίδιο τον βασιλικό θρόνο. Μετά από τα λόγια αυτά, βλέποντας ο δικαστής ότι όλα τα μηχανεύεται άσκοπα και στα χαμένα και ότι κλωτσά σε καρφιά και χτυπά σε διαμάντι, τι κάνει; Προχωρεί πλέον προς την ομολογημένη ήττα και αφαιρεί από τον μάρτυρα την ζωή αυτή· διότι ο θάνατος των μαρτύρων είναι φανερή ήττα εκείνων που τους θανατώνουν και λαμπρή νίκη εκείνων που θανατώνονται.
Συ όμως, σε παρακαλώ, πρόσεχε πώς αυτός επινόησε ο τρόπος του θανάτου του να είναι κάποιος φοβερός και πικρός, τέτοιος που να μπορεί να δείξει και εκείνου τη σκληρότητα, και την ανδρεία του μάρτυρα. Ποιος ήταν, λοιπόν, ο τρόπος της τιμωρίας. Έφερε ένα σάκο και αφού τον γέμισε με άμμο και έβαλε μέσα σκορπιούς και φίδια και έχιδνες και δράκοντες, έβαλε μέσα μαζί με εκείνους και τον άγιο και τον έριξε στο πέλαγος. Και βρέθηκε ο μάρτυρας με τα θηρία, κλεισμένος πάλι δίκαιος άνθρωπος μαζί με θηρία. Είπα πάλι για να θυμηθείτε την παλαιά διήγηση για τον Δανιήλ. Εκείνον τον έκλεισαν σε λάκκο, ενώ αυτόν τον έβαλαν σε σάκο. Εκείνοι τότε τοποθέτησαν στον λάκκο λίθο, ενώ αυτός έραψε τον σάκο, κάνοντας για τον δίκαιο στενότερο το δεσμωτήριο.
Αλλά πάντοτε τα θηρία σέβονται τα σώματα των αγίων, προς ντροπή και κατηγορία εκείνων που έχουν τιμηθεί με τον λόγο, οι οποίοι αξιώθηκαν να είναι άνθρωποι, αλλά με την υπερβολική θηριωδία τους ξεπερνούν την αγριότητα εκείνων, και τέτοιος φυσικά ήταν και ο τύραννος αυτός. Και μπορούσε κανείς να δει θαύμα παράδοξο, όχι κατώτερο από εκείνο με τον Δανιήλ. Όπως ακριβώς δηλαδή εκείνον, βλέποντάς τον οι Βαβυλώνιοι να βγαίνει μετά από πολλές ημέρες από τον λάκκο των λιονταριών, τον θαύμασαν, έτσι και την ψυχή του Ιουλιανού, βλέποντάς την οι άγγελοι να ανεβαίνει από τον σάκο και τα κύματα στον ουρανό την εθαύμασαν. Ο Δανιήλ αγωνίστηκε και νίκησε δύο λιοντάρια, αλλά αισθητά· αυτός αγωνίστηκε και νίκησε ένα λιοντάρι, αλλά νοητό· διότι λέγει: «Ὁ ἀντίδικος ὑμῶν διάβολος, ὡς λέων ὠρυόμενος περιπατεῖ ζητῶν τίνα καταπίῃ(:Ο αντίπαλος και κατήγορός σας διάβολος σαν λιοντάρι που βρυχάται περπατά με μανία και ζητά ποιον να απομακρύνει από την πίστη, για να τον καταβροχθίσει)» [Α΄Πέτρ. 5,8]· όμως νικήθηκε από την ανδρεία του μάρτυρα· διότι απέβαλε το δηλητήριο της αμαρτίας και δεν τον κατάπιε. Γι΄αυτό δεν φοβήθηκε ούτε το λιοντάρι, ούτε τον θυμό των θηρίων.
Θέλετε να σας αναφέρω και κάποια άλλη παλαιά διήγηση, όπου γίνεται λόγος για δίκαιο και θηρία; Θυμηθείτε τον κατακλυσμό στην εποχή του Νώε και την κιβωτό· διότι και τότε δίκαιος βρισκόταν μαζί με θηρία. Αλλά ο Νώε μπήκε στην κιβωτό άνθρωπος και βγήκε άνθρωπος, ενώ ο Ιουλιανός μπήκε άνθρωπος και βγήκε άγγελος. Εκείνος μπήκε στη γη και βγήκε πάλι από τη γη, ενώ αυτός μπήκε από τη γη σε σάκο και έφθασε από τον σάκο στον ουρανό. Δέχθηκε αυτόν το πέλαγος, όχι για να τον θανατώσει, αλλά για να τον στεφανώσει, και μετά από το στεφάνωμα μάς έδωσε αυτήν την άγια κιβωτό, το σώμα του μάρτυρα, και αυτήν την έχομε μέχρι τη σημερινή ημέρα ως θησαυρό μυρίων αγαθών. Διότι ο Θεός μοιράστηκε με μας τους μάρτυρες, παίρνοντας Εκείνος τις ψυχές, και τα σώματα, κατά κάποιον τρόπο, τα έδωσε σε μας, για να έχομε διαρκώς ως υπόμνηση της αρετής τα άγια οστά αυτών. Διότι, εάν κάποιος, βλέποντας αιματοβαμμένα όπλα αγωνιστή, ασπίδα και δόρυ και θώρακα, και αν ακόμη είναι ο νωθρότερος από όλους, αμέσως κυριεύεται από ενθουσιασμό και γίνεται θερμότερος και ορμά προς τον πόλεμο, λαμβάνοντας παρότρυνση από τη θέα των όπλων στο να επιχειρήσει τα ίδια πράγματα, εμείς που δεν βλέπομε όπλα, αλλά το ίδιο το σώμα του αγίου που καταξιώθηκε να αιματοβαφεί εξαιτίας της πίστεως προς τον Χριστό κι αν ακόμη είμαστε οι πιο δειλοί από όλους, πώς δεν θα έχομε πολλή προθυμία, τη στιγμή που το θέαμα αυτό πέφτει στη διάνοιά μας σαν κάποια φλόγα κα μας καλεί προς τον ίδιο αγώνα; Γι΄αυτό μας εμπιστεύθηκε ο Θεός τα σώματα των αγίων μέχρι τον καιρό της αναστάσεως, για να έχομε αφορμή μέγιστης αρετής.
Όμως οι έπαινοι του μάρτυρα ας μη μειώνονται εξαιτίας της αδυναμίας της γλώσσας μου, αλλά ας περιμένουν τον αγωνοθέτη Θεό. Εκείνος που θα στεφανώσει αυτούς, Εκείνος και θα τους επαινέσει· διότι κι αυτά που είπα, τα είπα όχι για να δείξω λαμπρότερο τον μάρτυρα, αλλά για να κάνω εσάς προθυμότερους. Εγώ πάλι, αφήνοντας τα εγκώμια, θα στρέψω όλον τον λόγο σε σας· ή, καλύτερα, δεν είναι δυνατόν να σταματήσει κανείς τα εγκώμια των μαρτύρων, όταν ομιλεί στην εκκλησία για εκείνα που συμφέρουν. Αλλά προσέχετε· διότι θέλω σήμερα να κόψω συνήθεια παλαιά και κακή, για να μην ερχόμαστε μόνο προς τους μάρτυρες, αλλά και να μιμούμαστε τους μάρτυρες. Διότι τιμή των μαρτύρων δεν είναι το να ερχόμαστε μόνο προς αυτούς, αλλά και το να μιμηθούμε πριν από αυτό την ανδρεία αυτών. Γι’αυτό πρέπει πρώτα να αναφέρω την κακή συνήθεια· διότι, όταν αγνοείται η ασθένεια, ούτε η θεραπεία είναι εύκολο να επιτευχθεί· γι’αυτό φανερώνω πρώτα το τραύμα, και μετά θα προσθέσω το φάρμακο.
Ποια είναι, λοιπόν, η κακή συνήθεια; Μερικοί από αυτούς που συγκεντρώνονται σήμερα εδώ -διότι, μη γένοιτο, δεν κατηγορώ ολόκληρη την Εκκλησία με την κατηγορία αυτή- από κάποια αδιαφορία και αφέλεια εγκαταλείποντάς μας αύριο, τρέχουν προς τη Δάφνη[:προάστιο της Αντιοχείας της Συρίας, στο οποίο αναφέρεται συχνά ο Ιερός Χρυσόστομος ως τόπο κοσμικών διασκεδάσεων και ειδωλολατρικών καταλοίπων, σε αντιδιαστολή προς την χριστιανική ζωή], και εκείνα που συλλέξαμε σήμερα, αύριο τα διασκορπίζουν, κατεδαφίζοντας εκείνα που οικοδομήσαμε.
Για να μη γίνεται, λοιπόν, σε αυτούς άκαρπη η εδώ παρουσία, αφού πω λίγα γι’ αυτούς, θα σταματήσω τον λόγο. Πες μου, γιατί πηγαίνεις το προάστιο της πόλεως; Να το προάστιο της ουράνιας Ιερουσαλήμ· να Δάφνη πνευματική. Εκεί υπάρχουν πηγές υδάτων, εδώ πηγές μαρτύρων. Εκεί υπάρχουν κυπαρίσσια, δέντρα άκαρπα, εδώ λείψανα αγίων και ρίζες που είναι φυτεμένες κάτω στη γη και τα κλαδιά τους υψώνονται προς τον ουρανό.
Θέλεις να δεις και τον καρπό των κλάδων αυτών; Άνοιξέ μου τα μάτια της πίστεως και αμέσως θα σου δείξω φύση καρπών θαυμαστών. Διότι ο καρπός αυτών των κλάδων δεν είναι φρούτα και σκληροί καρποί, ούτε κάτι άλλο από εκείνα που φθείρονται και χάνονται, αλλά θεραπεία σωμάτων καταφλογισμένων και συγχώρηση αμαρτημάτων, κατάργηση της κακίας, θεραπεία νοσημάτων της ψυχής, προσευχή αδιάκοπη, παρρησία προς τον Θεό, όλα πνευματικά και γεμάτα από ουράνια αγαθά. Αυτοί οι καρποί, αν και τρυγούνται πάντοτε, πάντοτε υπάρχουν σε αφθονία, και ποτέ δεν εγκαταλείπουν τους γεωργούς τους. Και τα δέντρα, βέβαια, που φυτρώνουν στη γη μια φορά τον χρόνο δίνουν τον καρπό τους, και αν δεν τα τρυγήσεις, ερχομένη η εποχή του χειμώνα χάνουν την ομορφιά τους και ο καρπός σαπίζει και πέφτει κάτω· αυτά όμως δεν γνωρίζουν χειμώνα, ούτε θέρος, ούτε επηρεάζονται από τις αναγκαίες μεταβολές των καιρών, ούτε είναι δυνατόν να τα δεις αυτά χωρίς τους καρπούς τους, αλλά πάντοτε διατηρούν την ίδια ομορφιά· δεν τα πλησιάζει αυτά φθορά ούτε μεταβολή καιρών. Πόσοι λοιπόν, από τότε που φυτεύθηκε το σώμα αυτό στη γη, τρύγησαν άπειρες θεραπείες από την αγία αυτή λειψανοθήκη, και δεν τελείωσε ο καρπός· θέρισαν τα σπαρτά και δεν δαπανήθηκαν τα στάχυα· άντλησαν τις πηγές και δεν στέρεψαν τα νάματα, αλλά υπάρχει μία κάποια συνεχής ροή, που δεν σταματά ποτέ, αλλά πάντοτε αναβλύζει κατά τρόπο θαυματουργό περισσότερο από εκείνο που αδειάζει.
Και δεν κάνει μόνο θαύματα, αλλά μας πείθει και να φιλοσοφούμε. Διότι, εάν είσαι πλούσιος και μεγαλοφρονείς και έχεις την ψυχή σου φλογισμένη και ταραγμένη, ερχόμενος εδώ και βλέποντας τον μάρτυρα και αναλογισάμενος τη διαφορά μεταξύ του δικού σου πλούτου και της περιουσίας αυτού, θα μειώσεις αμέσως την υπερηφάνεια και, αποβάλλοντας τη φλεγμονή, θα φύγεις έχοντας πολλή υγεία στην ψυχή σου. Αν πάλι νομίζεις ότι είσαι φτωχός και καταφρονημένος ερχόμενος εδώ και βλέποντας τον πλούτο του μάρτυρα, αφού καταγελάσεις τα υλικά χρήματα, θα φύγεις από εδώ έτσι γεμάτος από φιλοσοφία, είτε σου έχουν συμβεί βλάβες, είτε ζημιές, είτε άλλα πλήγματα, και διαπιστώνοντας ότι ποτέ δεν έπαθες τόσα πολλά, όσα αυτός ο άγιος μάρτυρας, θα λάβεις μεγάλη παρηγοριά από εδώ.
Είδες τι λογής είναι οι καρποί των ριζών αυτών; Πώς είναι αξόδευτοι; Πώς πνευματικοί; Πώς αγγίζουν την ίδια την ψυχή; Δεν σας εμποδίζω να πάτε στο προάστιο, αλλά σας εμποδίζω να πάτε αύριο. Για ποιον λόγο; Για να μην έχει κατηγορία η τέρψη, για να είναι καθαρή η ηδονή, και να μην υπεισέλθει η κατάκριση. Διότι είναι δυνατόν μια άλλη ημέρα και την ηδονή να απολαύσεις, και από την αμαρτία να απαλλαγείς. Εάν όμως θέλεις και τώρα να απολαύσεις ηδονή, τι πιο ευχάριστο υπάρχει από τη συγκέντρωση αυτή; Τι πιο χαριτωμένο από το πνευματικό θέατρο; Από τα δικά σου μέλη; Από τη συναναστροφή με τα αδέλφια σου;
Αλλά θέλεις να λάβεις μέρος και σε τραπέζι υλικών αγαθών; Είναι δυνατόν εδώ, μετά τη διάλυση της συγκεντρώσεως, να καθίσεις κοντά στο μαρτύριο κάτω από συκιά και κληματαριά, ώστε και στο σώμα να χαρίσεις την αναψυχή, και να απαλλάξεις τη συνείδηση από την κατάκριση. Διότι ο μάρτυρας, βλέποντάς σε από εκεί κοντά και όντας εκεί πλησίον και παραβρισκόμενος σε αυτό το τραπέζι, δεν αφήνει την ηδονή να καταλήξει σε αμαρτία, αλλά σαν κάποιος παιδαγωγός ή πατέρας άριστος, βλεπόμενος με τα μάτια της πίστεως, περιορίζει τα γέλια, εμποδίζει τις παράλογες ηδονές, αφαιρεί όλα τα σκιρτήματα της σάρκας, τα οποία εκεί δεν είναι δυνατόν να τα αποφύγει.
Για ποιον λόγο; Διότι αύριο το προάστιο γεμίζει από παρέες ανδρών και το θέαμα όλων αυτών οδηγεί πολλές φορές και εκείνον που θέλει να σωφρονεί στο να μιμηθεί χωρίς να το θέλει την ίδια ασχημοσύνη, και μάλιστα τη στιγμή που βρίσκεται εκεί ανάμεσά τους και ο διάβολος· και παραβρίσκεται πραγματικά, καλούμενος από τα πορνικά άσματα, από τα αισχρά λόγια, από τη δαιμονική πομπή. Συ όμως απαρνήθηκες όλη αυτήν την πομπή, και αποδέχθηκες τη λατρεία του Χριστού, κατά την ημέρα εκείνη, κατά την οποία καταξιώθηκες να δεχθείς τα ιερά μυστήρια. Θυμήσου λοιπόν τα λόγια εκείνα της συμφωνίας και απόφυγε την παράβαση.
Θέλω, όμως, να μιλήσω και προς αυτούς που είναι παρόντες και δεν θα ανεβούν στο προάστιο, και σε αυτούς να αναθέσω τη σωτηρία εκείνων. Διότι και ο γιατρός, επισκεπτόμενος τον ασθενή, λέγει λίγα σε αυτόν, ενώ τα σχετικά με τα φάρμακα, τη διατροφή και την άλλη θεραπεία, καλεί τους συγγενείς του και τα αναθέτει όλα σε εκείνους. Γιατί άραγε; Επειδή ο ασθενής δεν δέχεται αμέσως τη συμβουλή, ενώ ο υγιής με μεγάλη προθυμία προσέχει τα λεγόμενα. Γι’αυτό θέλω μαζί με αυτούς να μιλήσω και σε σας. Ας πιάσομε αύριο τις πύλες, ας παραφυλάξομε τους δρόμους και ας αποσπάσουμε, από τα υποζύγια που τους μεταφέρουν, οι άνδρες τους άνδρες και οι γυναίκες τις γυναίκες, και ας τους επαναφέρουμε εδώ, χωρίς να ντραπούμε· όπου υπάρχει σωτηρία αδελφού, δεν υπάρχει ντροπή. Εάν εκείνοι δεν ντρέπονται ανεβαίνοντας προς την παράνομη πομπή, πολύ περισσότερο δεν πρέπει να ντρεπόμαστε εμείς, όταν συμβαίνει να θέλομε να τους επαναφέρομε στην ιερή αυτή πανήγυρη.
Όταν βρίσκεται μπροστά μας σωτηρία αδελφού, ας μην παραιτούμαστε από καμία προσπάθεια. Διότι, εάν ο Χριστός πέθανε για μας, πρέπει όλα να τα υπομένομε γι’ αυτούς, και είτε σου καταφέρουν πλήγματα, είτε σε κακολογήσουν, δείξε υπομονή, και μην απομακρυνθείς προηγουμένως, μέχρι που να επαναφέρεις αυτούς στον άγιο μάρτυρα. Και αν χρειαστεί να σε ανακρίνουν κάποιοι από την παρέα του, αυτοί που θέλουν, ας ακούσουν· «αδελφό», πες, «θέλω να σώσω· βλέπω ψυχή να χάνεται και δεν ανέχομαι να παραβλέψω τη συγγένεια». Όποιος θέλει, ας κατακρίνει, όποιος θέλει ας σε κατηγορεί· ή καλύτερα, κανένας δεν θα σε κατηγορήσει, αλλά και όλοι θα σε επαινέσουν, όλοι θα σε παραδεχθούν. Διότι δεν αμύνομαι υπέρ χρημάτων, ούτε από έχθρα δική μου, ούτε φιλονικώ και μάχομαι για κάτι άλλο από τα βιοτικά, αλλά για τη σωτηρία του αδελφού. Αυτά ποιος δεν θα τα αποδεχθεί; Ποιος δεν θα τα θαυμάσει; Χωρίς να υπάρχει καμία σαρκική συγγένεια μεταξύ μας, η πνευματική συγγένεια μάς έκανε πιο φιλόστοργους από τους πατέρες.
Εάν θέλετε, ας λάβομε μαζί μας και τον μάρτυρα· διότι δεν ντρέπεται να έλθει και να σώσει τους αδελφούς. Ας τον τοποθετήσουμε μπροστά στα μάτια εκείνων· θα τον φοβηθούν παρόντα εκεί, θα τον σεβασθούν βλέποντάς τον να παρακαλεί και να ικετεύει· καθόσον δεν ντρέπεται και να παρακαλέσει. Διότι, εάν ο Κύριος αυτού παρακαλεί τη φύση μας, διότι λέγει ο Παύλος: «ὑπὲρ Χριστοῦ οὖν πρεσβεύομεν, ὡς τοῦ Θεοῦ παρακαλοῦντος δι’ ἡμῶν· δεόμεθα ὑπὲρ Χριστοῦ, καταλλάγητε τῷ Θεῷ (:εμείς, λοιπόν, αντιπροσωπεύοντας τον Χριστό ενεργούμε ως απεσταλμένοι του και πρεσβευτές Του · διότι ο Θεός παρακαλεί με το δικό Του στόμα. Παρακαλούμε τους ανθρώπους εκ μέρους του Χριστού και τους λέμε: ‘’Συμφιλιωθείτε με τον Θεό’’)» [Β΄Κορ. 5,20], πολύ περισσότερο θα το κάνει αυτό ο δούλος.
Ένα μόνο λυπεί αυτόν, η απώλειά μας· και ένα τον ευφραίνει, η σωτηρία μας και γι’αυτό δεν θα αποφύγει τίποτε να κάνει γι’ αυτήν. Ας μην ντραπούμε, λοιπόν, ούτε και εμείς, ούτε να το θεωρήσουμε περιττό. Διότι, εάν άνθρωποι κυνηγοί διασχίζουν γκρεμούς και όρη και βάραθρα και οποιοδήποτε αδιάβατο μέρος, θέλοντας να κυνηγήσουν λαγό ή ζαρκάδι ή κάτι άλλο παρόμοιο, ή πολλές φορές και αυτά ακόμη τα άγρια πουλιά, συ που πρόκειται να επαναφέρεις από την απώλεια όχι κάποιο ασήμαντο ζώο, αλλά αδελφό πνευματικό, για τον οποίο πέθανε ο Χριστός, χωρίς να διατρέξεις όρη και φαράγγια, αλλά να βγεις μόνο από την πόλη, αποφεύγεις να το κάνεις και κοκκινίζεις από ντροπή; Και ποια, πες μου, συγνώμη θα έχεις; Δεν ακούς κάποιον σοφό που συμβουλεύει και λέγει: «Ἔστιν αἰσχύνη ἐπάγουσα ἁμαρτίαν (:Υπάρχει ντροπή η οποία οδηγεί στην αμαρτία)»[Σοφία Σειράχ 4,21];
Αλλά ντρέπεσαι μήπως σε κατηγορήσει κάποιος; Μετάφερε την αιτία σε εμένα που το είπα· πες ότι ο διδάσκαλος έδωσε αυτήν την εντολή· εγώ είμαι έτοιμος να δικασθώ από εκείνους που κατηγορούν και να δώσω λόγο· ή, καλύτερα, ούτε εσάς, ούτε εμένα θα κατηγορήσει κάποιος, κι αν ακόμη είναι πάρα πολύ αδιάντροπος, αλλά θα μας παραδεχθούν όλοι και θα μας θαυμάσουν για τη φροντίδα μας, αλλά και εκείνοι που κατοικούν στις γειτονικές πόλεις, επειδή είναι τόση η τυραννική δύναμη της αγάπης μας, τόσο μεγάλος ο ζήλος της φιλοσοφίας μας. Αλλά γιατί λέγω τους ανθρώπους; Ο ίδιος ο Κύριος των αγγέλων θα μας αποδεχθεί.
Γνωρίζοντας, λοιπόν, ότι υπάρχει μισθός, ας μην περιφρονήσουμε το κυνήγι αυτό, ούτε να επανέλθομε αύριο μόνοι, αλλά ο καθένας έχοντας μαζί του το θήραμά του, έτσι ας έρθει. Αν τον πλησιάσεις την ώρα εκείνη μόνο, κατά την οποία βγαίνει από το σπίτι του και παίρνει τον δρόμο, και τον αλλάξεις πείθοντάς τον να έρθει εδώ, δεν θα υπάρξει στη συνέχεια καμία δυσκολία, αλλά με το πέρασμα του καιρού θα σου αναγνωρίσει και εκείνος μεγάλη χάρη, και όλοι οι άλλοι θα σας επαινέσουν και θα σας θαυμάσουν και, το σπουδαιότερο από όλα, ο Κύριος των ουρανών θα σας χαρίσει για όλα αυτά πολλούς μισθούς, και θα αυξήσει το κέρδος αυτό και τον έπαινο.
Σκεπτόμενοι λοιπόν, το κέρδος που μας παρέχεται από αυτό, αφού ξεχυθούμε όλοι προ της πόλεως και «συλλάβομε» τους αδελφούς μας, ας τους επαναφέρομε εδώ, για να είναι και αύριο γεμάτο το πνευματικό θέατρό μας, και έτσι να είναι τέλεια ως προς όλα η πανήγυρη, ώστε εξαιτίας του ζήλου μας να έρθομε εδώ να μας δεχθεί ο άγιος μάρτυρας στις αιώνιες σκηνές με πολλή παρρησία, την οποία εύχομαι όλοι μας να επιτύχομε, με τη χάρη και την φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, μέσω του Οποίου και μαζί με τον Οποίο στον Πατέρα ανήκει η δόξα, συγχρόνως και στο Άγιο και Ζωοποιό Πνεύμα, τώρα και πάντοτε και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.
ΠΡΟΣ ΔΟΞΑΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΤΡΙΑΔΙΚΟΥ ΘΕΟΥ,
επιμέλεια κειμένου: Ελένη Λιναρδάκη, φιλόλογος
ΠΗΓΕΣ:
https://greekdownloads3.wordpress.com/wp-content/uploads/2014/08/in-sanctum-julianum-martyrem.pdf
Ιωάννου του Χρυσοστόμου Άπαντα τα έργα, Λόγοι εγκωμιαστικοί, πατερικές εκδόσεις «Γρηγόριος ο Παλαμάς»(ΕΠΕ), εκδ. οίκος «Το Βυζάντιον», Θεσσαλονίκη 1989, σελίδες 219-243.
Π. Τρεμπέλα, Η Καινή Διαθήκη με σύντομη ερμηνεία (απόδοση στην κοινή νεοελληνική), εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Ο Σωτήρ», έκδοση τέταρτη, Αθήνα 2014.
Η Καινή Διαθήκη, Κείμενον και ερμηνευτική απόδοσις υπό Ιωάννου Κολιτσάρα, εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Η Ζωή», έκδοση τριακοστή τρίτη, Αθήνα 2009.
Η Παλαιά Διαθήκη κατά τους εβδομήκοντα, Κείμενον και σύντομος απόδοσις του νοήματος υπό Ιωάννου Κολιτσάρα, εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Η Ζωή», έκδοση τέταρτη, Αθήνα 2005.
Π.Τρεμπέλα, Το Ψαλτήριον με σύντομη ερμηνεία(απόδοση στην κοινή νεοελληνική), εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Ο Σωτήρ», έκδοση τρίτη, Αθήνα 2016
http://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/tools/liddell-scott/index.html
«Πᾶνος»
