Λάμπρος Σκόντζος: Ἁγία Πουλχερία - Ἡ εὐσεβὴς Αὐγούστα τοῦ Βυζαντίου

 

 

ΛΑΜΠΡΟΥ Κ. ΣΚΟΝΤΖΟΥ Θεολόγου – Καθηγητοῦ 

 

Ἀνάμεσα στὴ χορεία τῶν ἁγίων τῆς Ἐκκλησίας μας ὑπάρχουν καὶ πολλοὶ βασιλεῖς, αὐτοκράτορες καὶ μέλη τῶν ἀνακτόρων, οἱ ὁποῖοι δὲν ἀλλοτριώθηκαν ἀπὸ τὴν ἐξουσία. Ἐνέταξαν τὴν ἐγκόσμια δόξα στὴ δόξα τοῦ Θεοῦ καὶ στὴ διακονία τῆς Ἐκκλησίας. Γι’ αὐτὸ καὶ ἀνακηρύχτηκαν ἅγιοι γιὰ τὴν προσφορά τους στὸ ἐκκλησιαστικὸ σῶμα. Μιὰ ἀπὸ αὐτοὺς ὑπῆρξε καὶ ἡ ἁγία Πουλχερία, ἡ εὐσεβὴς Αὐγούστα τοῦ Βυζαντίου. 

Γεννήθηκε στὴν Κωνσταντινούπολη τὸ 399. Ἦταν ἡ μεγαλύτερη κόρη τοῦ αὐτοκράτορα Ἀρκαδίου (395-408) καὶ τῆς Εὐδοξίας καὶ ἀδελφὴ τοῦ Θεοδοσίου Β΄ (408-450). Εἶχε δὲ τὴν τιμὴ νὰ λάβῃ τὸ ἅγιο Βάπτισμα ἀπὸ τὸν ἱερὸ Χρυσόστομο. Ἂν καὶ βρέθηκε μέσα στὴν χλιδὴ τῶν ἀνακτόρων καὶ συναναστρέφονταν καὶ μὲ ραδιούργους παλατιανούς, εἶχε καλλιεργήσει στὴν ψυχή της βαθειὰ πίστη στὸ Θεὸ καὶ ἀπόκτησε σπάνιες ἀρετές. 

Μετὰ τὸ θάνατο τοῦ πατέρα της Ἀρκαδίου, τὸ 408, ἡ Πουλχερία, ἐννέα μόλις ἐτῶν, ἀνάλαβε τὴν κηδεμονία τοῦ ἑπτάχρονου ἀδελφοῦ της Θεοδοσίου Β΄, ὁ ὁποῖος ἀνάλαβε τὸν αὐτοκρατορικὸ θρόνο, ὡς ὁ νόμιμος διάδοχος τοῦ πατέρα τους. Παρὰ τὸ παιδικὸ τῆς ἡλικίας της, τὴ διέκρινε σπάνια ὡριμότητα καὶ σωφροσύνη. Τὸ πρῶτο, ποὺ ἔκαμε ἦταν νὰ διαπλάσῃ τὸ χαρακτῆρα τοῦ ἀδελφοῦ της, ὥστε νὰ βασιλέψῃ θεοφιλῶς. Τοῦ παραστάθηκε μὲ ἀφοσίωση καὶ προσπάθησε νὰ σταλάξῃ στὴν ψυχή του τὶς ἀρχὲς τῆς χριστιανικῆς πίστεως καὶ νὰ τοῦ καλλιεργήσῃ τὶς εὐαγγελικὲς ἀρετές. Τὸν ἤθελε νὰ ξεχωρίζῃ ἀπὸ τοὺς ἄλλους ἡγεμόνες τῆς ἐποχῆς του, οἱ ὁποῖοι μεθοῦσαν ἀπὸ τὴν ἐξουσία καὶ συμπεριφέρονταν μὲ ἀλαζονεία καὶ τυραννία στοὺς ὑπηκόους τους. Θεωροῦσε τὴν βασιλικὴ καὶ κάθε ἄλλη ἐξουσία ὡς διακονία, ἔχοντας ὑπόψη της τὰ λόγια τοῦ Χριστοῦ: «ὅς ἂν θέλη γενέσθαι μέγας ἐν ὑμῖν, ἔσται ὑμῶν διάκονος, καὶ ὅς ἂν θέλη ὑμῶν γενέσθαι πρῶτος, ἔσται πάντων δοῦλος» (Μάρκ. 9, 42-44). 

Ὅμως ὁ Θεοδόσιος δὲν διέθετε τὰ ἀπαιτούμενα προσόντα νὰ ἐπιτελέσῃ τὰ ὑψηλά του καθήκοντα, σὲ ἀντίθεση μὲ τὴν Πουλχερία, ἡ ὁποία διακρινόταν γιὰ τὴν δυναμικότητά της, τὴ σωφροσύνη της καὶ τὴν ἀξιολογότατη μόρφωσή της. Διέθετε μιὰ σπάνια σωματικὴ ὀμορφιὰ καὶ ἕναν πλουσιότατο ψυχικὸ κόσμο. Σπούδασε τὶς ἐπιστῆμες τῆς ἐποχῆς της καὶ μιλοῦσε, ἐκτὸς ἀπὸ τὴ λατινικὴ γλῶσσα, καὶ τὴν ἑλληνική. Θαύμαζε τὸν ἑλληνικὸ πολιτισμὸ καὶ μελετοῦσε τοὺς ἀρχαίους ἕλληνες φιλοσόφους. Ἦταν ἀξιολάτρευτη γιὰ τὴν πραότητά της, τὴν εὐγένειά της, τὴν ἀνεκτικότητά της, τὴ σεμνότητά της καὶ τὴν ἔκδηλη ἀγάπη της γιὰ τὸ λαό. 

Τὸ 414, σὲ ἡλικία μόλις δεκαέξι ἐτῶν ἀναδείχτηκε Αὐγούστα, μὲ τὴ θέληση τοῦ ἀδελφοῦ της Θεοδοσίου. Ὑπῆρξε δὲ πραγματικὸς ἡγεμόνας τοῦ ἀπέραντου βυζαντινοῦ κράτος, ὡς τὸ τέλος τῆς βασιλείας τοῦ Θεοδοσίου (450), τὸ ὁποῖο σημείωσε ἡμέρες δόξας, χάρις στὴν συγκυβέρνηση μὲ τὴν δυναμικὴ καὶ σώφρονα Πουλχερία. Ἡ ἴδια ἀφιερώθηκε ὁλοκληρωτικὰ στὸ Θεὸ καὶ στὸ λαό. Ἀποφάσισε νὰ μείνῃ σὲ ὅλη τη στὴ ζωὴ παρθένος καὶ γι’ αὐτὸ φοροῦσε συνεχῶς τὴ μοναχικὴ καλύπτρα. Προσευχόταν καὶ νήστευε, μὴ συμμετέχοντας στὰ πολυτελῆ τραπέζια τοῦ παλατίου. Παράλληλα ἄρχισε τὴν ἀναδιοργάνωση τοῦ κράτους μὲ τὴν ἐποπτεία της. Ἀναδιοργάνωσε τὸ στρατό, ἐξασφαλίζοντας ἐξωτερικὴ ἀσφάλεια καὶ εὐημερία στοὺς ὑπηκόους. Σὲ κάθε της ἀπόφαση προηγοῦνταν θερμὴ προσευχὴ στὸ Θεό. Φρόντισε δὲ νὰ ἔχῃ κοντά της εὐσεβεῖς καὶ εἰδήμονες συμβούλους ὅλα τὰ χρόνια της ἐξουσία της. 

Ἀσκοῦσε μεγάλη ἐπιρροὴ στὸν ἀδελφό της αὐτοκράτορα Θεοδόσιο, στερούμενος, ὅπως προαναφέραμε, προσόντων καὶ ἀποφασιστικότητας, στὴν ὁποία ἄκουε καὶ ὑπολήπτονταν καὶ ἔτρεφε γιὰ τὸ πρόσωπό της ἀπεριόριστη ἐμπιστοσύνη. Ὁ δὲ λαὸς τὴν ὑπεραγαποῦσε, γιὰ τὴ συνετὴ καὶ φιλολαϊκή της διακυβέρνηση. 

Ἡ ἀγάπη της γιὰ τὴν ἑλληνικὴ παιδεία καὶ τὸν ἑλληνικὸ πολιτισμὸ τὴν ὤθησε νὰ νυμφεύσῃ τον Θεοδόσιο, μὲ τὴ λόγια κόρη τοῦ ἀθηναίου φιλοσόφου Λεοντίου Ἀθηναΐδα, ἡ ὁποία ἔφθασε στὴν Κωνσταντινούπολη, βαπτίσθηκε καὶ ὀνομάστηκε Εὐδοκία. Σκοπός τῆς Πουλχερίας ἦταν νὰ μεταλαμπαδευτῇ στὴ Βασιλεύουσα ὁ ἑλληνικὸς πολιτισμός. Καὶ πράγματι, ἡ Ἀθηναΐδα ἔφερε μαζί της ἑκατοντάδες φιλοσόφους καὶ διδασκάλους, οἱ ὁποῖοι μετέβαλαν τὴν Κωνσταντινούπολη σὲ «μικρὴ Ἀθήνα». Μεγάλης σημασίας γεγονὸς ὑπῆρξε ἡ ἵδρυση, τὸ 425, μὲ τὴ φροντίδα τῆς Πουλχερίας καὶ τὴν ἀρωγὴ τῆς Εὐδοκίας, τὸ φημισμένο «Πανδιδακτήριο» (Πανεπιστήμιο) τῆς Κωνσταντινουπόλεως, τὸ πρῶτο ὀργανωμένο πανεπιστήμιο τῆς Εὐρώπης καὶ τοῦ κόσμου! Ἐπίσης σημαντικὸ γεγονὸς ὑπῆρξε καὶ ἡ καθιέρωση τῆς ἑλληνικῆς γλώσσας, ὡς ἐπίσημης γλώσσας τοῦ κράτους. Τὰ δύο αὐτὰ μεγάλα γεγονότα ὑπῆρξαν ἡ ἀπαρχὴ γιὰ τὸν ἐξελληνισμὸ τοῦ Ρωμαϊκοῦ κράτους. 

Ἡ Πουλχερία πρωτοστάτησε καὶ γιὰ τὴν περιφρούρηση τῆς ὀρθοδόξου πίστεως. Μὲ δική της δυναμικὴ παρέμβαση, πέτυχε νὰ πείσει τὸν Θεοδόσιο νὰ συγκαλέσῃ τὴν Γ΄ Οἰκουμενικὴ Σύνοδο (431), ἡ ὁποία καταδίκασε τὴν αἵρεση τοῦ Νεστορίου. Φρόντισε ἀκόμα νὰ χτίσῃ λαμπροὺς ναούς, ὅπως τὸ ναό τῶν Βλαχερνῶν στὴν Κωνσταντινούπολη καὶ μοναστήρια, ὅπως τὶς Μονὲς Ἐσφιγμένου καὶ Ξηροποτάμου στὸ Ἅγιον Ὅρος. Ἵδρυσε πλῆθος εὐαγῶν ἱδρυμάτων (νοσοκομεῖα, πτωχοκομεῖα, ὀρφανοτροφεῖα, κλπ), ὅπου ἔβρισκαν ἀνακούφιση χιλιάδες ἐνδεεῖς. Τὸ 438 φρόντισε νὰ ἀρθῇ μιὰ μεγάλη ἀδικία ποὺ διέπραξαν οἱ γονεῖς της Ἀρκάδιος καὶ Εὐδοξία. Νὰ ἀποκαταστήσῃ τὴ μνήμη τοῦ ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Χρυσοστόμου καὶ νὰ μεταφέρῃ τὰ λείψανά του στὴ Βασιλεύουσα, παρακαλῶντας γονατιστὴ τὸν ἅγιο νὰ συγχωρήσῃ τοὺς διῶκτες του γονεῖς της. 

Οἱ αἱρετικοὶ νεστοριανοὶ τὴν μισοῦσαν θανάσιμα καὶ πέτυχαν μὲ συκοφαντίες, νὰ τὴν ἀπομακρύνουν ἀπὸ τὸ θρόνο, ἀλλὰ γιὰ λίγο, διότι τὸ 450 πέθανε ὁ Θεοδόσιος καὶ ἔμεινε αὐτή, ὡς ἡ μόνη νόμιμη διάδοχος τοῦ θρόνου. Ὄντας 52 ἐτῶν νυμφεύτηκε τὸν εὐσεβῆ συγκλητικὸ Μαρκιανὸ (450-457), στὸν ὁποῖο παρέδωσε τὸ θρόνο, μὲ τὴν προϋπόθεση νὰ σεβαστῇ τὴν ἀπόφασή της νὰ μείνῃ παρθένα. Ἐκεῖνος σεβάστηκε τὴν ἀπόφασή της, διότι ἦταν τὸ ἴδιο θεοσεβὴς μὲ τὴν Πουλχερία. Τὸ 451 συγκάλεσαν τὴν Δ΄ Οἰκουμενικὴ Σύνοδο στὴ Χαλκηδόνα, ἡ ὁποία καταδίκασε τὴν αἵρεση τοῦ μονοφυσιτισμοῦ. Ὁ Μαρκιανὸς καὶ ἡ Πουλχερία εἶχαν μιὰ σύντομη βασιλεία, τὴν ὁποία ἀφιέρωσαν στὴ στήριξη τῆς Ὀρθοδοξίας καὶ στὴν φιλανθρωπία. 

Τὸ 453 σὲ ἡλικία πενῆντα τεσσάρων ἐτῶν κοιμήθηκε εἰρηνικὰ ἡ Πουλχερία, ἀφιερώνοντας τὴν περιουσία της στοὺς φτωχούς. Τὴ θρήνησε ὁλόκληρη ἡ αὐτοκρατορία καὶ ἡ Ἐκκλησία τὴν ἀνακήρυξε ἁγία. Ἡ μνήμη της ἑορτάζεται στὶς 10 Σεπτεμβρίου. Ὁ Μαρκιανὸς κοιμήθηκε τὸ 457 καὶ ἀνακηρύχτηκε καὶ αὐτὸς ἅγιος. 

__________________________________

Πολυτονισμὸς ΕΘΝΕΓΕΡΣΙΣ

«Πᾶνος»