ΑΓΙΟΥ ΦΙΛΟΘΕΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ Μέρος Γ΄: Η ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΕΚΠΟΡΕΥΣΕΩΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ ΚΑΙ Η ΑΝΑΣΚΕΥΗ ΤΟΥ FILIOQUE ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΚΗ ΠΕΡΙΚΟΠΗ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ [Ιω. 15,15-27]

 

Τὰ προηγούμενα μέρη Α΄ ΕΔΩ καὶ Β΄ ΕΔΩ

ΑΓΙΟΥ ΦΙΛΟΘΕΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ

ΟΜΙΛΙΑ ΣΤΟΝ ΜΕΓΑΛΟΜΑΡΤΥΡΑ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ

ΘΑΥΜΑΤΟΥΡΓΟ ΚΑΙ ΜΥΡΟΒΛΥΤΗ ΔΗΜΗΤΡΙΟ

Μέρος Γ΄: Η ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΕΚΠΟΡΕΥΣΕΩΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ ΚΑΙ Η ΑΝΑΣΚΕΥΗ ΤΟΥ FILIOQUE ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΚΗ ΠΕΡΙΚΟΠΗ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ [Ιω. 15,15-27]

[[ ΣΥΝΤΟΜΟ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ: Στο συγκεκριμένο μέρος του εγκωμίου προς τιμήν του αγίου Δημητρίου, ο άγιος Φιλόθεος ο Κόκκινος, Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, με αφορμή την ευαγγελική περικοπή της εορτής (Ιω. 15,15–27), αναφέρεται στις δογματικές πλάνες και τις αιρετικές διδασκαλίες των Ρωμαιοκαθολικών, επικεντρώνοντας την κριτική του στο filioque («και εκ του Υιού»). Επικαλούμενος αγιογραφικές και πατερικές μαρτυρίες, υπερασπίζεται την εκπόρευση του Αγίου Πνεύματος αποκλειστικά από τον Πατέρα.

Η αντιρρητική αυτή αναφορά αποτελεί το μοναδικό στοιχείο για την πιθανή χρονολόγηση του εγκωμίου στα έτη 1367–1372, κατά τη δεύτερη πατριαρχία του αγίου Φιλοθέου, και, ειδικότερα, την εποχή κατά την οποία ο άγιος Φιλόθεος ασκούσε έντονη κριτική στη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία, με αφορμή τις συζητήσεις που διεξάγονταν για την ένωση των δύο Εκκλησιών. Αξιοσημείωτο είναι ότι το συγκεκριμένο τμήμα απουσιάζει από έναν από τους δύο σωζόμενους χειρόγραφους κώδικες, ενδεχομένως λόγω σκόπιμης αφαίρεσης.

ΥΠΕΝΘΥΜΙΣΗ: Η παρούσα κατάτμηση της ενιαίας ομιλίας είναι συμβατική και εξυπηρετεί αποκλειστικά τη θεματική οργάνωση και τη διευκόλυνση της μελέτης]].

____________________________ 

[4]. Εσύ, όμως, τι έχεις να πεις, Πάπα της Ρώμης, νεόκοπε θεολόγε του Αγίου Πνεύματος, που τολμάς να παρουσιάζεις ως αληθινή μια καινούρια και ξένη προς την πατερική παράδοση διδασκαλία; Εσύ που κομπάζεις και μεγαλαυχείς για την Πρεσβύτερη Ρώμη [[«Πρεσβύτερη Ρώμη: Η παλαιά Ρώμη, σε αντιδιαστολή προς την Κωνσταντινούπολη (Νέα Ρώμη). Ο άγιος Φιλόθεος επικρίνει εδώ την επίκληση του ιστορικού κύρους της Ρώμης ως θεμελίου των παπικών αξιώσεων για καθολική εκκλησιαστική εξουσία]], για τα εκκλησιαστικά πρωτεία και τους επισκοπικούς θρόνους, και επικαλείσαι παντού απέναντί μας, με την συνηθισμένη χαρακτηριστική σου υπεροψία, την αξίωσή σου για απόλυτη εκκλησιαστική πρωτοκαθεδρία, διεκδικώντας για τη Ρώμη το πρωτείο και την εξουσία πάνω σε κάθε Εκκλησία, ενώ συγχρόνως εισάγεις επαίσχυντους νεωτερισμούς στην πίστη και κατασπιλώνεις τη θεολογία του Αγίου Πνεύματος με τη διδασκαλία περί εκπορεύσεώς Του και από τον Υιό; Με παρόμοιο τρόπο είχε απευθυνθεί παλαιότερα κάποιος από τους δικούς μας σοφούς σε εκείνους που βλασφημούσαν τον Υιό.

Από πού και από ποιον διδάχθηκες αυτήν την καινούργια και πρωτόφαντη θεολογία, αυτή την πρωτάκουστη διδασκαλία για το Άγιο Πνεύμα, ω «άριστε»; Ποιον άλλον Θεό και θεολόγο, ποιον άλλον καθοδηγητή και δάσκαλο βρήκες στη γη μετά τον Χριστό, ώστε να στηρίζεις σε αυτόν τη νέα σου διδασκαλία; Δεν είναι ο Χριστός ο ένας και μοναδικός Διδάσκαλος όλων μας, όπως ο Ίδιος διακήρυξε; [Ματθ. 23,8–10 : «Ὑμεῖς δὲ μὴ κληθῆτε ῥαββί· εἷς γάρ ἐστιν ὑμῶν ὁ διδάσκαλος, ὁ Χριστός· πάντες δὲ ὑμεῖς ἀδελφοί ἐστε. καὶ πατέρα μὴ καλέσητε ὑμῶν ἐπὶ τῆς γῆς· εἷς γάρ ἐστιν ὁ πατὴρ ὑμῶν, ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς. μηδὲ κληθῆτε καθηγηταί· εἷς γάρ ὑμῶν ἐστιν ὁ καθηγητής, ὁ Χριστός(:Εσείς όμως μη δεχθείτε να σας ονομάσουν οι άνθρωποι ραββί, δηλαδή διδάσκαλε. Διότι ένας είναι ο διδάσκαλός σας, ο Χριστός˙ όλοι εσείς είστε αδελφοί. Και κανέναν επάνω στη γη να μην τον ονομάσετε πατέρα σας με κύρος και εξουσία απεριόριστη και απόλυτη· διότι ένας είναι ο Πατέρας σας, Εκείνος που είναι στους ουρανούς. Ούτε να ονομαστείτε εσείς καθηγητές, διότι ένας είναι ο καθηγητής σας, που με τη διδασκαλία του σας οδηγεί στη σωτηρία, ο Χριστός)»]. Αυτός είναι συγχρόνως Θεός και εκείνος που μας αποκαλύπτει τη θεότητά Του: Θεός από τη φύση Του και διδάσκαλός μας από συγκατάβαση προς εμάς.

Γιατί ο ίδιος ο Χριστός, όπως ακούς —αν βέβαια είσαι πρόθυμος να ακούσεις έστω και τώρα τα λόγια Του—, λέει: «τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας ὃ παρὰ τοῦ πατρὸς ἐκπορεύεται (:το Πνεύμα της αλήθειας, που εκπορεύεται από τον Πατέρα)», ορίζοντας ρητά τον Πατέρα ως Εκείνον από τον Οποίο εκπορεύεται το Άγιο Πνεύμα» [Ιω. 15,26 : «Ὃταν δὲ ἔλθῃ ὁ παράκλητος ὃν ἐγὼ πέμψω ὑμῖν παρὰ τοῦ πατρός, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας ὃ παρὰ τοῦ πατρὸς ἐκπορεύεται, ἐκεῖνος μαρτυρήσει περὶ ἐμοῦ(:Όταν, δηλαδή, έλθει ο Παράκλητος, που Εγώ θα σας στείλω από τον Πατέρα ως οδηγό και βοηθό σας, το Άγιο Πνεύμα δηλαδή, Εκείνος θα μαρτυρήσει για Εμένα)»].

Εσύ, όμως, πώς τολμάς να προσθέτεις το «και από τον Υιό», στη διδασκαλία για την εκπόρευση του Αγίου Πνεύματος, κάτι που ασφαλώς δεν άκουσες ποτέ από τον ίδιο τον Χριστό; Πώς παρουσιάζεις τον Υιό ως συναίτιο της θεότητας μαζί με τον Πατέρα, ο Οποίος είναι η μοναδική πηγή της υπερούσιας θεότητας, και αποδίδεις και στους δύο την αιτία και την εκπόρευση του Αγίου Πνεύματος; Έτσι επιχειρείς, όπως εσύ θα ισχυριζόσουν, να συμπληρώσεις με θρασύ και αυθάδη λόγο την υποτιθέμενη έλλειψη της θεολογικής διδασκαλίας του Χριστού, σαν να μην είχε διδάξει κάτι επειδή το αγνοούσε.

Αλλά συγχώρησέ μας, Χριστέ, Εσύ που είσαι η ενυπόστατη Σοφία του Πατέρα, ο προαιώνιος Λόγος και ισότιμος με Εκείνον που Σε γέννησε, και ας μείνει μακριά από εμάς κάθε βλάσφημη σκέψη που θα απέδιδε σε Εσένα άγνοια ή σκόπιμη απόκρυψη της αλήθειας! Γιατί θα ήταν εξίσου βλάσφημο να ισχυριστεί κανείς ότι αποσιωπούσες με τη θέλησή Σου όσα επιθυμούσες τόσο πολύ να γνωρίζουν οι δικοί Σου, ώστε να τα διδάξουν και σε εμάς, τις επόμενες γενιές, σύμφωνα με τις δικές Σου θείες ρήσεις, μεταδίδοντάς μας όσα και οι ίδιοι είχαν διδαχθεί. Γιατί λέει ο Χριστός στους αποστόλους Του: «Πορευθέντες οὖν μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνη, βαπτίζοντες αὐτοὺς εἰς τὸ ὄνομα τοῦ πατρὸς καὶ τοῦ υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου πνεύματος, διδάσκοντες αὐτοὺς τηρεῖν πάντα ὅσα ἐνετειλάμην ὑμῖν (:Πηγαίνετε σε ολόκληρο τον κόσμο και κάντε μαθητές μου όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τους στο όνομα του Πατέρα και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος και διδάσκοντάς τους να τηρούν και να εφαρμόζουν στη ζωή τους όλα τα παραγγέλματα που σας έδωσα ως εντολές, χωρίς να παραλείπετε τίποτε από τη διδασκαλία μου)”» [Ματθ. 28,19–20 ].

Γι’ αυτό οι απόστολοι και οι ευαγγελιστές, καθώς και οι ιερές χορείες των διδασκάλων και των Πατέρων, αντλώντας όλοι διαδοχικά από την ίδια πηγή, δηλαδή από τη διδασκαλία του Χριστού, το ζωογόνο νερό της θεολογίας, ποτίζουν με αυτό την παγκόσμια Εκκλησία του Χριστού, όπως ακριβώς ποτίζει κανείς μια εύφορη και πολύκαρπη γη, ώστε να αποδίδει πλούσιους πνευματικούς καρπούς. Δεν ποτίζουν μόνο την Εκκλησία της Ρώμης, όπως ισχυρίζεσαι εσύ, επικαλούμενος τα πρωτεία που διεκδικείς γι’ αυτήν, τα οποία περιορίζονται σε στενά γεωγραφικά όρια και σε ένα μικρό μέρος του κόσμου, αλλά την Εκκλησία που, με τη δύναμη Εκείνου που τη φύτεψε, δηλαδή του Χριστού, έχει εξαπλωθεί με υπερφυσικό τρόπο σε ολόκληρη τη γη, ξεπερνώντας βουνά, νησιά, θάλασσες, ποταμούς και τις πιο απομακρυσμένες περιοχές, μέχρι που έφτασε στα πέρατα του κόσμου.

Γνωρίζω, όμως, ότι θα επαναλάβεις και πάλι τα συνηθισμένα σου επιχειρήματα, επικαλούμενος διαδοχικά και συνδέοντας μεταξύ τους ευαγγελικά, αποστολικά και πατερικά χωρία, για να στηρίξεις τη διδασκαλία περί εκπορεύσεως του Αγίου Πνεύματος και από τον Υιό. Ωστόσο, αυτά τα χωρία υποστηρίζουν περισσότερο τη δική μας θέση και την ορθή πίστη, παρά εσένα και αυτόν τον πρόσφατο νεωτερισμό. Εννοώ τα λόγια του Χριστού: «Ὃταν δὲ ἔλθῃ ἐκεῖνος, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, ὁδηγήσει ὑμᾶς εἰς πᾶσαν τὴν ἀλήθειαν· οὐ γὰρ λαλήσει ἀφ᾿ ἑαυτοῦ, ἀλλ᾿ ὅσα ἂν ἀκούσῃ λαλήσει, καὶ τὰ ἐρχόμενα ἀναγγελεῖ ὑμῖν.Ἐκεῖνος ἐμὲ δοξάσει, ὅτι ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται καὶ ἀναγγελεῖ ὑμῖν (:Όταν, όμως, έλθει Εκείνος, το Πνεύμα της Αληθείας, θα σας οδηγήσει σε όλη τη σωτηριώδη αλήθεια. Διότι δεν θα μιλήσει από μόνος Του και ανεξάρτητα από τα άλλα πρόσωπα της θεότητος, αλλά θα σας πει όσα θα ακούσει από τον Πατέρα˙ θα σας αναγγείλει μάλιστα και όσα πρόκειται να συμβούν μελλοντικά στην Εκκλησία μου. Εκείνος θα δοξάσει και Εμένα. Και θα με δοξάσει, διότι θα πάρει από τον δικό μου θησαυρό της γνώσεως και θα σας τον αναγγείλει. Κι έτσι θα σας μεταδώσει την ίδια αλήθεια που κι Εγώ σας δίδαξα. Και θα αποκαλύψει σε όλους τους πιστούς τη δόξα της ενανθρωπήσεώς μου και του μεγαλείου μου)» [Ιω. 16,13-14 ], «ὃν ἐγὼ πέμψω ὑμῖν (:τον Οποίο Εγώ θα σας στείλω)» [ Ιω. 15,26] και «Καὶ ἰδοὺ ἐγὼ ἀποστέλλω τὴν ἐπαγγελίαν τοῦ πατρός μου ἐφ᾿ ὑμᾶς(: Και ιδού Εγώ θα σας στείλω σε λίγο από τον ουρανό επάνω σας αυτό που σας υποσχέθηκε ο Πατέρας μου, δηλαδή το Πνεύμα το Άγιο)» [Λουκ. 24,49].

Στα επιχειρήματα αυτά θα προσθέσεις την εμφύσηση και τη χάρη που δόθηκε από τον αναστημένο Χριστό στους μαθητές Του[Ιω. 20,22 : «Καὶ τοῦτο εἰπὼν ἐνεφύσησε καὶ λέγει αὐτοῖς· λάβετε Πνεῦμα Ἅγιον (:Κι αφού το είπε αυτό, προκειμένου να τους μεταδώσει την πνοή της νέας ουράνιας ζωής εμφύσησε στα πρόσωπά τους και τους είπε: ‘’Λάβετε Πνεύμα Άγιο’’)»], καθώς και τα αποστολικά λόγια «Εἰ δέ τις Πνεῦμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει, οὗτος οὐκ ἔστιν αὐτοῦ (:Ο άνθρωπος όμως που δεν έχει μέσα του Πνεύμα Χριστού δεν ανήκει στον Χριστό)»» [Ρωμ. 8,9] και «ἐξαπέστειλεν ὁ Θεὸς τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ εἰς τὰς καρδίας ὑμῶν (:ο Θεός απέστειλε το Πνεύμα του Υιού Του στις καρδιές σας)» [Γαλ. 4,6].Θα επικαλεστείς, επίσης, τις διατυπώσεις «διά» και «προσεχῶς», που χρειάζονται ερμηνευτική διευκρίνιση, καθώς και όσα αναφέρουν οι θεολόγοι για το Άγιο Πνεύμα ως εικόνα του Υιού και για τη σύνδεσή Του με τον Πατέρα μέσω του Υιού, μαζί με άλλα παρόμοια χωρία.

Διότι εμείς, οι Ορθόδοξοι, ονομάζουμε το Άγιο Πνεύμα «Πνεύμα Υιού», επειδή έχει ιδιαίτερη σχέση με Αυτόν, δεν λέμε όμως ότι εκπορεύεται από τον Υιό, ως από την αιτία της υποστατικής Του υπάρξεως. Ο Πατέρας είναι η πηγή της θεότητας, η μία και μοναδική πηγή της υπερούσιας Θεότητας. Από Αυτόν και μόνο έχει το Άγιο Πνεύμα την ύπαρξή Του. Όλα όσα έχει ο Πατέρας ανήκουν και στον Υιό, με εξαίρεση την ιδιότητα του να είναι αιτία, η οποία αποτελεί προσωπικό ιδίωμα του Πατέρα. Σε αυτά προστίθεται και η θεία αποκάλυψη που δόθηκε στον μέγα Γρηγόριο, [[τον Θαυματουργό, επίσκοπο Νεοκαισαρείας]], σύμφωνα με την οποία το Άγιο Πνεύμα έχει την ύπαρξή Του από τον Πατέρα και φανερώνεται μέσω του Υιού, δηλαδή στους ανθρώπους[Αγίου Γρηγορίου του Θαυματουργού, Ἔκθεσις πίστεως, PG 10, 985A και Αγίου Γρηγορίου Νύσσης, Εἰς τὸν βίον τοῦ ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Θαυματουργοῦ, PG 46, 912D–913: «Καὶ ἓν Πνεῦμα ἅγιον, ἐκ Θεοῦ τὴν ὕπαρξιν ἔχον· καὶ δι’ Υἱοῦ πεφηνὸς, δηλαδὴ τοῖς ἀνθρώποις (:Και ένα Άγιο Πνεύμα, που έχει την ύπαρξή Του από τον Θεό, ως τη μοναδική πηγή της υποστατικής Του προελεύσεως, και έχει φανερωθεί στους ανθρώπους μέσω του Υιού)»]. Επικαλούμαστε επίσης και τη θεολογική διατύπωση: «Πῶς οὐκ ἔσται τὸ Πνεῦμα ὁ Θεός, ὅλην ἔχον ἐν ἑαυτῷ οὐσιωδῶς τὴν ἰδιότητα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ, οὗ καὶ Πνεῦμά ἐστι, δι’ Υἱοῦ τῇ κτίσει χορηγούμενον; (:Πώς είναι δυνατόν να μην είναι Θεός το Πνεύμα, αφού έχει ουσιωδώς μέσα Του ολόκληρη την ιδιότητα του Πατέρα και του Υιού, του Οποίου είναι Πνεύμα, και χορηγείται στην κτίση μέσω του Υιού;)» [Αγίου Κυρίλλου Ἀλεξανδρείας, Θησαυρὸς περὶ τῆς ἁγίας καὶ ὁμοουσίου Τριάδος, λόγος ΛΔ΄ (34), PG 75, 576C].

Εσύ, λοιπόν, με αυτή την πρωτοφανή και ασυνήθιστη προσθήκη σου, δηλαδή με την προσθήκη περί εκπορεύσεως του Αγίου Πνεύματος και από τον Υιό, αλλοιώνεις όλα όσα προαναφέρθηκαν. Και όχι μόνο αυτά, αλλά και όλα τα συγγράμματα των Πατέρων και των θεολόγων, καθώς και τον κατεξοχήν όρο και κανόνα της ευσέβειας, δηλαδή το μεγάλο και θεόπνευστο Σύμβολο της ορθής πίστης, μαζί με την ίδια την πρωταρχική και ύψιστη θεολογία του Χριστού.

Δεν σέβεσαι ούτε τον απόστολο Πέτρο, τον κορυφαίο των αποστόλων και θεολόγων, μολονότι καυχιέσαι υπερβολικά για τη σχέση σου μαζί του και προσπαθείς να παρουσιάσεις ως αποκλειστικά δικό σου πνευματικό θεμέλιο αυτόν τον διδάσκαλο, που ανήκει σε ολόκληρη την Εκκλησία. Ο απόστολος Πέτρος, αφού πρώτος μετά τον Χριστό παρέλαβε τη θεολογική διδασκαλία για τον ίδιο τον Χριστό και το Άγιο Πνεύμα, διατύπωσε και ο ίδιος, ακολουθώντας πιστά τον Διδάσκαλό του, τη διάκριση ανάμεσα στην ύπαρξη του Πνεύματος από τον Πατέρα, δηλαδή στην εκπόρευσή Του ως προς την υποστατική Του ύπαρξη, και στη χορήγησή Του μέσω του Υιού σε όσους μετέχουν σε Αυτό, δηλαδή στους ανθρώπους που δέχονται τη χάρη Του. Γι’ αυτό και είπε: «Τῇ δεξιᾷ οὖν τοῦ Θεοῦ ὑψωθείς, τήν τε ἐπαγγελίαν τοῦ Ἁγίου Πνεύματος λαβὼν παρὰ τοῦ πατρός, ἐξέχεε τοῦτο ὃ νῦν ὑμεῖς βλέπετε καὶ ἀκούετε (:Αφού, λοιπόν, ο Ιησούς μετά την Ανάστασή του ανυψώθηκε με τη δύναμη του Θεού στον ουρανό και πήρε από τον Πατέρα Του το Άγιο Πνεύμα, που υποσχέθηκε σε μας τους αποστόλους ότι θα μας έστελνε, μας πλημμύρισε με τις δωρεές και τις υπερφυσικές αυτές ενέργειες που εσείς βλέπετε και ακούτε)» [Πράξ. 2,33].

Με όλους αυτούς, λοιπόν, τους εσφαλμένους συλλογισμούς σου και με όσους άλλους συνδέονται με αυτούς, εσύ ο ίδιος, όπως ήδη είπα, καταλήγεις στην παραδοχή δύο αρχών και δύο αιτίων μέσα στη Θεότητα, αντί να αναγνωρίζεις τον Πατέρα ως τη μοναδική αιτία της εκπορεύσεως του Αγίου Πνεύματος. Με αυτόν τον τρόπο υπονομεύεις και καταλύεις, όσο εξαρτάται από εσένα, τη μεγάλη ισχύ και το κύρος της Εκκλησίας, αφού στη θέση της πίστης στον έναν και μοναδικό Θεό και στη μία αρχή και Θεότητα εισάγεις την πολυαρχία και την πολυθεΐα — κάτι που μακάρι να μην έκανες!

Γι’ αυτό ακριβώς, όπως διδάσκει ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος: «Ἡμῖν εἷς Θεός, ὅτι μία θεότης, καὶ πρὸς ἓν τὰ ἐξ αὐτοῦ τὴν ἀναφορὰν ἔχει, κἂν τρία πιστεύηται (: Για εμάς Ένας είναι ο Θεός, επειδή μία είναι η Θεότητα και όσα προέρχονται από Αυτόν έχουν την αναφορά και την αναγωγή τους σε μία και μοναδική αρχή, ακόμη κι αν πιστεύουμε σε τρία Πρόσωπα)» [Αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου, Λόγος ΜΒ΄ (42), «Συντακτήριος», §15]. Ειδικότερα, εμείς γνωρίζουμε ότι το Άγιο Πνεύμα προέρχεται αποκλειστικά από τον Πατέρα και έχουμε μάθει ότι έχει, όπως και ο Υιός, από Εκείνον αχρόνως την αιτία και την ύπαρξή Του, χωρίς δηλαδή να υπάρχει χρονική προτεραιότητα ή διαδοχή. Το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται απευθείας από την υπόσταση του Πατέρα, χωρίς τη μεσολάβηση του Υιού, με τρόπο, όμως, διαφορετικό από εκείνον με τον οποίο ο Υιός γεννάται από τον Πατέρα. Το Άγιο Πνεύμα αναπαύεται στον Υιό και παραμένει αχώριστα ενωμένο μαζί Του, όντας εκ φύσεως Πνεύμα Του, όπως ακριβώς είναι και Πνεύμα του Πατέρα, όχι ως προς την αιτία της υποστατικής Του υπάρξεως, αλλά ως προς την κοινή θεία ουσία, η οποία είναι μία και η ίδια και στα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδας. Το Άγιο Πνεύμα φανερώθηκε και χορηγήθηκε στους ανθρώπους διά του Υιού, ενώ αποστέλλεται και παρέχεται επίσης από τον Υιό και τον Πατέρα, όχι ως προς την αιώνια υποστατική Του εκπόρευση, αλλά ως προς τη φανέρωση και τη χορήγησή Του στους ανθρώπους, σύμφωνα με την κοινή θεία ευδοκία και θέληση και βούληση.

Με βάση την ίδια κοινή θεία ευδοκία και βούληση, απεστάλη και ο Υιός από τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι ο Υιός έχει την υποστατική Του ύπαρξη από το Άγιο Πνεύμα -όπως λέει ο μέγας και επιφανής θεολόγος Γρηγόριος: «Τὴν εὐδοκίαν τοῦ Πατρὸς ἀποστολὴν εἶναι νόμισον (:Να θεωρείς ότι στην αγαθή θέληση και συγκατάθεση, στην ευδοκία του Πατέρα συνίσταται η αποστολή του Υιού)» [[Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος, Λόγος ΛΗ΄ (38), «Εἰς τὰ Θεοφάνια, ἤτοι Γενέθλια τοῦ Σωτῆρος», §15. Η ρήση απαντά στο σημείο όπου ο Γρηγόριος εξηγεί πώς ο Υιός λέγεται ότι αποστέλλεται από τον Πατέρα, χωρίς αυτό να συνεπάγεται κατωτερότητα της θεότητάς του. Πιο συγκεκριμένα, στον Λόγο ΜΕ΄, §27, ο άγιος Γρηγόριος αναφέρει: «Ἀπεστάλη μὲν, ἀλλ᾿ ὡς ἄνθρωπος· διπλοῦς γὰρ ἦν· ἐπεὶ καὶ ἐκοπίασε, καὶ ἐπείνησε, καὶ ἐδίψησε, καὶ ἠγωνίασε, καὶ ἐδάκρυσε, νόμῳ φύσεως. Εἰ δὲ καὶ ὡς Θεὸς, τί τοῦτο; Τὴν εὐδοκίαν τοῦ Πατρὸς ἀποστολὴν εἶναι νόμισον, ἐφ᾿ ὃν ἀναφέρει τὰ ἑαυτοῦ, καὶ ὡς ἀρχὴν τιμῶν ἄχρονον, καὶ τοῦ μὴ δοκεῖν εἶναι ἀντίθεος (:Ο Χριστός απεστάλη, αλλά ως άνθρωπος, αφού είχε δύο φύσεις. Γι’ αυτό και κουράστηκε, πείνασε, δίψασε, αγωνιούσε και δάκρυσε, σύμφωνα με τους νόμους της ανθρώπινης φύσης. Αν, όμως, λέγεται ότι απεστάλη και ως Θεός, τι σημαίνει αυτό; Να κατανοείς ως αποστολή την ευδοκία του Πατέρα, στον Οποίο ο Υιός αναφέρει όσα Τον αφορούν, τόσο για να Τον τιμήσει ως άχρονη αρχή, όσο και για να μη δίνεται η εντύπωση ότι αντιτίθεται στον Πατέρα ως Θεός)» Ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος διευκρινίζει ότι η αποστολή του Υιού, όταν νοείται σε σχέση με τη θεότητά Του, δηλώνει την ευδοκία του Πατέρα και δεν συνεπάγεται κατωτερότητα ή εξάρτηση της θείας φύσεώς Του. Ο άγιος Φιλόθεος επικαλείται τη συγκεκριμένη ρήση για να διακρίνει την αποστολή του Αγίου Πνεύματος από την αιώνια υποστατική εκπόρευσή Του]].

Το Άγιο Πνεύμα, όμως, έρχεται και από μόνο Του, με την εξουσία που Του ανήκει ως αληθινού Θεού· :«Ὅταν δὲ ἔλθῃ ὁ παράκλητος (:διότι, όταν έρθει ο Παράκλητος)» [Ιω. 15,26], όπως λέει ο Χριστός· πνέει όπου θέλει [ βλ. Ιω. 3,8 : «Τὸ πνεῦμα ὅπου θέλει πνεῖ»], όποτε θέλει και στον βαθμό που θέλει, αφού έχει κοινή με τον Πατέρα και τον Υιό τη βούληση, τη δύναμη και την ενέργεια, καθώς και τα τρία θεία Πρόσωπα έχουν κοινή τη θεία φύση.

Έχοντας, λοιπόν, διδαχθεί αυτές τις αλήθειες από τον Χριστό και όλους όσοι ανήκουν σε Εκείνον, και χρησιμοποιώντας τις ως κανόνα και μέτρο για τη διάκριση της ορθής διδασκαλίας από την πλάνη, αποκόπτουμε με τη μάχαιρα του Πνεύματος καθετί περιττό και στρεβλό από τη διδασκαλία της πίστης και το απομακρύνουμε από όσα είναι ορθά και αναγκαία για την πνευματική μας σωτηρία, παραμένοντας μέσα στα όρια της ανόθευτης και ορθής πίστης [Εφ. 6,17 : «Καὶ τὴν περικεφαλαίαν τοῦ σωτηρίου δέξασθε, καὶ τὴν μάχαιραν τοῦ Πνεύματος, ὅ ἐστι ῥῆμα Θεοῦ (:Και δεχθείτε σαν περικεφαλαία την ελπίδα της σωτηρίας, ώστε, όπως η περικεφαλαία προστατεύει το κεφάλι του στρατιώτη, έτσι να περιφρουρούν τη διάνοιά σας οι αγαθοί και χαρούμενοι λογισμοί που εμπνέει η χριστιανική ελπίδα. Πάρτε και το μαχαίρι που δίνει το Άγιον Πνεύμα, και το οποίο είναι ο λόγος του Θεού)»]. Επομένως, όταν ακούμε ότι ο Παράκλητος έρχεται ή αποστέλλεται σε συγκεκριμένους ανθρώπους μέσα στον χρόνο, δεν εννοούμε την εκπόρευσή Του ως προς την ίδια Του την ύπαρξη, αλλά τη φανέρωση και την αποστολή Του στον κόσμο. Διότι πώς θα ήταν δυνατόν να ταυτίσουμε αυτή τη χρονική αποστολή με την εκπόρευσή Του, η οποία είναι άχρονη και δεν προκαλείται από κάποιο γεγονός μέσα στον χρόνο; Σε άλλες περιπτώσεις, όμως, εννοούμε την αποστολή του Αγίου Πνεύματος μέσα στον χρόνο, σύμφωνα με τη θεία ευδοκία, δηλαδή με την αγαθή θέληση του Θεού, η οποία είναι κοινή στον Πατέρα και στον Υιό. Αυτή η αποστολή παραμένει κοινή, ακόμη κι αν λέγεται ότι πραγματοποιείται άλλοτε από τον Πατέρα, άλλοτε από τον Υιό, άλλοτε από τον Πατέρα και τον Υιό μαζί και άλλοτε πάλι από τον Πατέρα μέσω του Υιού, χωρίς οι διαφορετικές αυτές διατυπώσεις να δηλώνουν διαφορετική αιτία της υποστατικής υπάρξεως του Αγίου Πνεύματος. Διότι ο Χριστός λέει: «Ὃταν δὲ ἔλθῃ ὁ παράκλητος ὃν ἐγὼ πέμψω ὑμῖν παρὰ τοῦ πατρός, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας(:Όταν έλθει ο Παράκλητος, που Εγώ θα σας στείλω από τον Πατέρα ως οδηγό και βοηθό σα, το Πνεύμα της Αληθείας)»[ Ιω.15,26], αναφερόμενος στην αποστολή Του προς τους ανθρώπους.

Επίσης, και η αποκάλυψη που δόθηκε στον άγιο Γρηγόριο τον Θαυματουργό αναφέρει επίσης ότι το Άγιο Πνεύμα έχει και Αυτό την ύπαρξή Του από τον Πατέρα και ότι μέσω του Υιού φανερώθηκε στους ανθρώπους, χωρίς η φανέρωση αυτή να ταυτίζεται με την αιώνια εκπόρευσή Του[Άγιος Γρηγόριος ο Θαυματουργός, Ἔκθεσις πίστεως, PG 10, 985A: «Καὶ ἓν Πνεῦμα ἅγιον, ἐκ Θεοῦ τὴν ὕπαρξιν ἔχον· καὶ δι’ Υἱοῦ πεφηνός, δηλαδὴ τοῖς ἀνθρώποις». Εδώ, με τη φράση «ἡ πρὸς τὸν θαυματουργὸν ἀποκάλυψις», ο άγιος Φιλόθεος αναφέρεται στην αποκάλυψη της Αγίας Τριάδας προς τον άγιο Γρηγόριο τον Θαυματουργό, επίσκοπο Νεοκαισαρείας (3ος αιώνας).Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, ο άγιος Γρηγόριος αξιώθηκε να δει σε όραμα την Υπεραγία Θεοτόκο και τον άγιο Ιωάννη τον Θεολόγο. Ο τελευταίος, κατόπιν παρακλήσεως της Θεοτόκου, του δίδαξε το μυστήριο της Αγίας Τριάδας. Η διδασκαλία αυτή συνδέεται με την περίφημη «Έκθεση Πίστεως» του αγίου Γρηγορίου του Θαυματουργού]].

Άλλοτε πάλι εννοούμε την κοινή χάρη των πνευματικών ενεργειών και χαρισμάτων, δηλαδή τη θεία χάρη που εκδηλώνεται με ποικίλους τρόπους στους ανθρώπους, και η οποία παρέχεται από τον Πατέρα μέσω του Υιού εν Αγίω Πνεύματι. Όπως λέει και ο Μέγας Αθανάσιος, «ἡ διδομένη χάρις καὶ δωρεὰ ἐν τριάδι δέδοται παρὰ πατρὸς δι’ υἱοῦ ἐν ἁγίῳ πνεύματι (:η χάρη και η δωρεά που παρέχονται δίνονται εντός της Αγίας Τριάδας, από τον Πατέρα μέσω του Υιού εν Αγίω Πνεύματι”)»[Μεγάλου Αθανασίου, Πρὸς Σεραπίωνα, Ἐπιστολὴ Α΄, κεφάλαιο 30, PG 26, 596–597], φανερώνοντας την ενότητα της θείας ενέργειας. Για αυτά ακριβώς μιλούσε και ο σοφός Παύλος, όταν έλεγε ότι «διαιρέσεις χαρισμάτων εἰσί, τὸ δὲ αὐτὸ πνεῦμα καὶ διαιρέσεις διακονιῶν εἰσι καὶ ὁ αὐτὸς κύριος καὶ διαιρέσεις ἐνεργημάτων εἰσίν, ὁ δὲ αὐτὸς ἐστι θεός, ὁ ἐνεργῶν τὰ πάντα ἐν πᾶσιν (: υπάρχουν βέβαια διακρίσεις διαφόρων χαρισμάτων, αλλά το Άγιο Πνεύμα που διαιρεί και διανέμει τα χαρίσματα είναι το ίδιο. Υπάρχουν και διανομές διακονιών και υπηρεσιών. Άλλη, δηλαδή, διακονία ανατίθεται στο ένα μέλος της Εκκλησίας και άλλη στο άλλο. Ενώ, όμως, διανέμονται έτσι οι διακονίες στην Εκκλησία, ο Ένας και ο Ίδιος Κύριος τις διανέμει αυτές και υπηρετείται με αυτές από όλους. Υπάρχουν και διανομές δυνάμεων, που εκδηλώνονται ως έκτακτες και υπερφυσικές ενέργειες και πράξεις. Ο ίδιος, όμως, Θεός ενεργεί όλα αυτά σε όλους εκείνους μέσα από τους οποίους ενεργούνται, όπως και σε εκείνους για την ευεργεσία των οποίων γίνονται αυτά)» [Α΄Κορ.12,4-6].

Γι’ αυτό και ο Χριστός, μετά την Ανάστασή Του και πριν από την Ανάληψή Του στους ουρανούς, ενεφύσησε προς τους μαθητές Του, μεταδίδοντάς τους ένα συγκεκριμένο χάρισμα του Αγίου Πνεύματος, και τους είπε: «Λάβετε Πνεύμα Άγιο»[Ιω. 20,22: «Καὶ τοῦτο εἰπὼν ἐνεφύσησε καὶ λέγει αὐτοῖς· λάβετε Πνεῦμα Ἅγιον»] . Δεν τους έδινε, όμως, τότε το Ίδιο το Άγιο Πνεύμα με την ουσιώδη παρουσία Του, αλλά ένα από τα χαρίσματά Του. Πώς θα μπορούσε άλλωστε, αφού λίγο προηγουμένως τους είχε πει: «Αν Εγώ δεν φύγω, ο Παράκλητος δεν θα έρθει»; [Ιω. 16,7:«Ἀλλ’ ἐγὼ τὴν ἀλήθειαν λέγω ὑμῖν· συμφέρει ὑμῖν ἵνα ἐγὼ ἀπέλθω. ἐὰν γὰρ ἐγὼ μὴ ἀπέλθω, ὁ παράκλητος οὐκ ἐλεύσεται πρὸς ὑμᾶς· ἐὰν δὲ πορευθῶ, πέμψω αὐτὸν πρὸς ὑμᾶς»].

Και μετά την εμφύσηση αυτήν τους είπε πάλι: «Καὶ ἰδοὺ ἐγὼ ἀποστέλλω τὴν ἐπαγγελίαν τοῦ πατρός μου ἐφ’ ὑμᾶς· ὑμεῖς δὲ καθίσατε ἐν τῇ πόλει Ἱερουσαλὴμ ἕως οὗ ἐνδύσησθε δύναμιν ἐξ ὕψους (:Κι εγώ σας υπόσχομαι να σας βοηθήσω αποτελεσματικά στο έργο αυτό. Ιδού Εγώ, που από τώρα είμαι και ως άνθρωπος ο βασιλεύς του κόσμου και η κεφαλή της Εκκλησίας, θα σας στείλω σε λίγο από τον ουρανό επάνω σας αυτό που σας υποσχέθηκε ο Πατέρας μου, δηλαδή το Πνεύμα το Άγιο. Αυτό το Πνεύμα προανήγγειλαν οι προφήτες ότι θα δοθεί σε κάθε άνθρωπο. Εσείς λοιπόν καθίστε στην πόλη Ιερουσαλήμ και μην απομακρυνθείτε απ’ αυτήν, μέχρι να φορέσετε ως πνευματικό ένδυμα τη δύναμη και την ενίσχυση που θα σας έλθει από τον ουρανό με την επιφοίτηση του Αγίου Πνεύματος)»[Λουκά 24,49]. Επομένως, ο Χριστός δεν τους έδινε τότε, όπως ήδη ανέφερα, την ουσιώδη και ενυπόστατη παρουσία του Αγίου Πνεύματος, η οποία διακρίνεται από την παροχή των χαρισμάτων. Διότι πώς θα προανήγγελλε ότι η παρουσία αυτή θα πραγματοποιούνταν μετά τη δική Του έλευση, αν την παρείχε ήδη τότε, όπως πιστεύουν ορισμένοι; Αντίθετα, εκείνη τη στιγμή τους μετέδιδε ένα χάρισμα του Πνεύματος, ως εκδήλωση της κοινής ενέργειας της Αγίας Τριάδας, όπως ήδη είπα.

Γι’ αυτό και ο Ιερός Χρυσόστομος, ερμηνεύοντας την ευαγγελική φράση “ο Θεός δεν δίνει το Πνεύμα με μέτρο”[ Ιω.3,34:«Ὃν γὰρ ἀπέστειλεν ὁ Θεός, τὰ ῥήματα τοῦ Θεοῦ λαλεῖ· οὐ γὰρ ἐκ μέτρου δίδωσιν ὁ Θεὸς τὸ Πνεῦμα)»] λέει: «Τί δέ ἐστιν ὃ φησιν, Οὐκ ἐκ μέτρου δίδωσιν ὁ Θεὸς τὸ Πνεῦμα; Θέλει δείξαι, ὅτι πάντες ἡμεῖς μέτρῳ τὴν τοῦ Πνεύματος ἐνέργειαν ἐλάβομεν· Πνεῦμα γὰρ ἐνταῦθα τὴν ἐνέργειαν λέγει· αὕτη γάρ ἐστιν ἡ μεριζομένη· οὗτος δὲ ἀμέτρητον ἔχει καὶ ὁλόκληρον πᾶσαν τὴν ἐνέργειαν. Εἰ δὲ ἡ ἐνέργεια αὐτοῦ ἀμέτρητος, πολλῷ μᾶλλον ἡ οὐσία (:Τι σημαίνει, λοιπόν, η φράση “Ο Θεός δεν δίνει το Πνεύμα με μέτρο”; Με αυτήν θέλει να δείξει ότι όλοι εμείς έχουμε λάβει την ενέργεια του Αγίου Πνεύματος σε περιορισμένο βαθμό, ανάλογα με τη χάρη που μας χορηγείται. Εδώ, λοιπόν, με τη λέξη “Πνεύμα” εννοεί τη θεία ενέργεια και όχι την ίδια την υπόσταση του Αγίου Πνεύματος, επειδή η ενέργεια είναι εκείνη που μερίζεται ως προς τη μετοχή των ανθρώπων σε αυτήν. Ο Χριστός, αντίθετα, έχει ολόκληρη την ενέργεια του Πνεύματος, χωρίς κανέναν περιορισμό. Και αν η ενέργειά Του είναι απεριόριστη, πολύ περισσότερο είναι η θεία ουσία)»[Ἰωάννου Χρυσοστόμου, Ὁμιλίαι εἰς τὸ κατὰ Ἰωάννην, Ὁμιλία Λ΄ (30), §2, PG 59, 174].

Όταν, όμως, ακούμε για την άχρονη εκπόρευση του Αγίου Πνεύματος, που δεν πραγματοποιείται εξαιτίας κάποιου συγκεκριμένου λόγου ή σκοπού, δεν πρέπει να την συγχέουμε με τη χρονική παροχή των θείων χαρισμάτων. Διότι ούτε ο Υιός γεννιέται ούτε το Πνεύμα εκπορεύεται κατά φύση για κάποιον σκοπό, προς ορισμένους αποδέκτες ή σε κάποια χρονική στιγμή. Ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα, όπως διδάσκουν οι θεολόγοι Πατέρες, προέρχονται από τον Θεό Πατέρα κατά φύση, ο Υιός ως γέννημα και το Πνεύμα ως εκπορευτό, και όχι ως αποτελέσματα της θελήσεως ή της ενέργειάς Του, όπως συμβαίνει με τα κτίσματα.

Όταν, λοιπόν, ακούμε αυτά, αντιλαμβανόμαστε αμέσως, όπως ήδη ανέφερα, ότι το Άγιο Πνεύμα έχει την υπέρχρονη, αιώνια και φυσική ύπαρξή Του από την υπόσταση του Πατέρα, χωρίς χρονική αρχή και χωρίς κάποια εξωτερική αιτία που να καθορίζει ή να προκαλεί την εκπόρευσή Του. Αυτό το λέω σε σχέση με τον χρόνο και τις αιτίες του επίγειου κόσμου, για να διευκρινίσω ότι η εκπόρευση του Αγίου Πνεύματος δεν έχει χρονική αρχή ούτε οφείλεται σε κάποια εξωτερική αιτία. Το Άγιο Πνεύμα έχει την ύπαρξή Του από τη μοναδική αρχή και πηγή της υπερούσιας θεότητας, δηλαδή από τον Πατέρα, συναΐδια με τη γέννηση του Υιού, χωρίς να προηγείται χρονικά η μία και να ακολουθεί η άλλη. Αυτή την αλήθεια διδάσκει πρώτος ο ίδιος ο Χριστός με τα λόγια: «Το Πνεύμα της αλήθειας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα» [ βλ. παραπάνω, Ιω. 15,26 : «Ὅταν δὲ ἔλθῃ ὁ παράκλητος ὃν ἐγὼ πέμψω ὑμῖν παρὰ τοῦ πατρός, τὸ πνεῦμα τῆς ἀληθείας ὃ παρὰ τοῦ πατρὸς ἐκπορεύεται, ἐκεῖνος μαρτυρήσει περὶ ἐμοῦ»], όπως έχω ήδη αναφέρει πολλές φορές.

Ακολουθεί η μαρτυρία του αποστόλου Πέτρου, της τιμημένης κορυφής των θεολόγων. Με την ευκαιρία αυτή θα επικαλεστώ και όσα διδάσκει ο σοφός άγιος Διονύσιος ο Αρεοπαγίτης για το Άγιο Πνεύμα, καθώς και όσα διατυπώθηκαν κατά την εποχή του και ύστερα από αυτόν, από τις συνάξεις των αποστόλων και των Πατέρων, οι οποίοι θεολόγησαν είτε ο καθένας χωριστά με τις επιμέρους διδασκαλίες του είτε από κοινού με τις συλλογικές διατυπώσεις της πίστεώς τους, και μας κληροδότησαν τον καταγεγραμμένο όρο της πίστεως, δηλαδή το Σύμβολο της Πίστεως, σαν μια έμψυχη και ζωντανή στήλη που διακηρύσσει: «Πιστεύω καὶ εἰς τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὸ κύριον, τὸ ζωοποιόν, τὸ ἐκ τοῦ πατρὸς ἐκπορευόμενον, τὸ σὺν πατρὶ καὶ υἱῷ συμπροσκυνούμενον καὶ συνδοξαζόμενον (:Πιστεύω και στο Άγιο Πνεύμα, το Κύριο, το ζωοποιό, που εκπορεύεται από τον Πατέρα και που μαζί με τον Πατέρα και τον Υιό συμπροσκυνείται και συνδοξάζεται)».

Εμείς, λοιπόν, που από την αρχή διδαχθήκαμε αυτές τις αλήθειες της ορθόδοξης πίστης και ασκηθήκαμε σε όλη μας τη ζωή, όπως ήδη ανέφερα, στη θεολογία αυτή, η οποία έχει θεία και όχι ανθρώπινη προέλευση, αφού δεν πηγάζει από επίγειες διδασκαλίες και δασκάλους, αλλά από τον ουρανό και από τον ίδιο τον Χριστό, τον ενυπόστατο Λόγο του Πατέρα, ομολογούμε ότι το Άγιο Πνεύμα είναι Πνεύμα του Πατέρα, ότι υπάρχει μέσα στον Πατέρα και μαζί με Αυτόν και ότι προέρχεται από Αυτόν. Με αυτές τις εκφράσεις δηλώνουμε αφενός ότι τα θεία Πρόσωπα έχουν κοινή ουσία και είναι απολύτως ενωμένα και αχώριστα και αφετέρου ότι το Άγιο Πνεύμα έχει αιώνια την ύπαρξή Του, δηλαδή εκπορεύεται, από την υπόσταση του Πατέρα. Η ιδιότητα αυτή της υποστατικής προέλευσης ανήκει αποκλειστικά στον Πατέρα, επειδή μόνο Αυτός είναι Πατέρας και φυσική αρχή της θεότητας του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Επιπλέον, με τις ίδιες εκφράσεις δηλώνουμε την αποστολή του Αγίου Πνεύματος από τον Πατέρα προς τα δημιουργήματα, σύμφωνα με τη θεία ευδοκία, αποστολή την οποία ο Πατέρας πραγματοποιεί μέσω του Υιού και σε συνεργασία μαζί Του. Δηλώνουμε ακόμη τη χορήγηση των πνευματικών χαρισμάτων, η οποία, όπως προανέφερα, αποτελεί κοινή ενέργεια της μακαρίας Τριάδας και μεταδίδεται στους αξίους από τον Πατέρα, μέσω του Υιού, εν Αγίω Πνεύματι.

«Ὥσπερ γὰρ ἐκ τοῦ Πατρός ἐστι δι’ Υἱοῦ ἡ διδομένη χάρις (:Πράγματι, όπως η θεία χάρη που χορηγείται στους ανθρώπους προέρχεται από τον Πατέρα μέσω του Υιού)», λέει και πάλι ο Μέγας Αθανάσιος, «οὕτως οὐκ ἂν γένοιτο κοινωνία τῆς δόσεως ἐν ἡμῖν, εἰ μὴ ἐν τῷ Πνεύματι τῷ ἁγίῳ. Τούτου γὰρ μετέχοντες, ἔχομεν τοῦ Πατρὸς τὴν ἀγάπην, καὶ τοῦ Υἱοῦ τὴν χάριν, καὶ αὐτοῦ τοῦ Πνεύματος τὴν κοινωνίαν (:έτσι δεν θα ήταν δυνατή η μετοχή μας στη δωρεά αυτή παρά μόνο εν Αγίω Πνεύματι, μέσω του Οποίου η θεία χάρη γίνεται μεθεκτή από τους ανθρώπους. Διότι, μετέχοντας στο Άγιο Πνεύμα, έχουμε του Πατέρα την αγάπη, και του Υιού τη χάρη και του ίδιου του Αγίου Πνεύματος την κοινωνία [Β΄ Κορ. 13,13 : «Ἡ χάρις τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ καὶ ἡ ἀγάπη τοῦ Θεοῦ καὶ ἡ κοινωνία τοῦ Ἁγίου Πνεύματος μετὰ πάντων ὑμῶν· ἀμήν»], μετέχοντας έτσι στην κοινή δωρεά της Αγίας Τριάδας)» [Μεγάλου Αθανασίου, Πρὸς Σεραπίωνα, Ἐπιστολὴ Α΄, 31, PG 26, 600–60] . Αποδεικνύεται, επομένως, και από αυτά ότι η ενέργεια της Αγίας Τριάδας είναι μία, κοινή δηλαδή και στα τρία θεία Πρόσωπα.

Αυτήν ακριβώς την ενέργεια είχε ονομάσει λίγο προηγουμένως «Πνεύμα» και ο Ιερός Χρυσόστομος, χρησιμοποιώντας τη λέξη αυτή με τη σημασία της θείας ενέργειας, καθώς ερμήνευε τον ευαγγελικό λόγο Ἰω. 3,34: «Ὃν γὰρ ἀπέστειλεν ὁ Θεός, τὰ ῥήματα τοῦ Θεοῦ λαλεῖ· οὐ γὰρ ἐκ μέτρου δίδωσιν ὁ Θεὸς τὸ Πνεῦμα» [βλ. και παραπάνω, Ιωάννου Χρυσοστόμου, Εἰς Ἰωάννην, Ὁμιλία Λ΄, 2, PG 59, 174: «Τί δέ ἐστιν ὃ φησιν, Οὐκ ἐκ μέτρου δίδωσιν ὁ Θεὸς τὸ Πνεῦμα; Θέλει δείξαι, ὅτι πάντες ἡμεῖς μέτρῳ τὴν τοῦ Πνεύματος ἐνέργειαν ἐλάβομεν· Πνεῦμα γὰρ ἐνταῦθα τὴν ἐνέργειαν λέγει· αὕτη γάρ ἐστιν ἡ μεριζομένη· οὗτος δὲ ἀμέτρητον ἔχει καὶ ὁλόκληρον πᾶσαν τὴν ἐνέργειαν. Εἰ δὲ ἡ ἐνέργεια αὐτοῦ ἀμέτρητος, πολλῷ μᾶλλον ἡ οὐσία (:Τι σημαίνει, λοιπόν, η ευαγγελική φράση “Ο Θεός δεν δίνει το Πνεύμα με μέτρο”; Ο Ευαγγελιστής θέλει να δείξει ότι όλοι εμείς λαμβάνουμε την ενέργεια του Αγίου Πνεύματος σε ορισμένο μέτρο, δηλαδή με περιορισμένο τρόπο και όχι σε όλη την πληρότητά της. Διότι εδώ με τη λέξη “Πνεύμα” εννοεί τη θεία ενέργεια, και όχι την ίδια την υπόσταση του Αγίου Πνεύματος ως κάτι που διαιρείται· γιατί η ενέργεια είναι εκείνη που διανέμεται στους ανθρώπους. Εκείνος όμως, δηλαδή ο Χριστός, κατέχει ολόκληρη την ενέργεια, χωρίς κανέναν περιορισμό και χωρίς μέτρο. Και αν η ενέργεια του Πνεύματος είναι απεριόριστη, πολύ περισσότερο είναι απεριόριστη η ουσία Του)».

Ονομάζουμε, επίσης, το Άγιο Πνεύμα «Πνεῦμα Χριστοῦ» [Ρωμ. 8,9 : «Ὑμεῖς δὲ οὐκ ἐστὲ ἐν σαρκί, ἀλλ’ ἐν πνεύματι, εἴπερ Πνεῦμα Θεοῦ οἰκεῖ ἐν ὑμῖν. εἰ δέ τις Πνεῦμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει, οὗτος οὐκ ἔστιν αὐτοῦ (:Εσείς, όμως, δεν είστε αιχμάλωτοι και δούλοι της σαρκός, αλλά κυριαρχείστε από την ανώτερη πνευματική σας φύση, όπως αυτή φωτίστηκε και αναγεννήθηκε από τη χάρη του Αγίου Πνεύματος, εάν βέβαια, όπως ελπίζω, κατοικεί μέσα σας το Πνεύμα του Θεού. Ο άνθρωπος, όμως, που δεν έχει μέσα του Πνεύμα Χριστού δεν ανήκει στον Χριστό)»], «νοῦν Χριστοῦ» [Α΄ Κορ. 2,16 : «Τίς γὰρ ἔγνω νοῦν Κυρίου, ὃς συμβιβάσει αὐτόν; ἡμεῖς δὲ νοῦν Χριστοῦ ἔχομεν (:Και δεν μπορεί να καταλάβει φυσικός και μη αναγεννώμενος άνθρωπος τον αναγεννημένο, διότι ποιος από εκείνους που δεν φωτίστηκαν από το Πνεύμα του Θεού γνώρισε την σκέψη και τις βουλές του Θεού; Ποιος από αυτούς θα διδάξει και θα διορθώσει τον Κύριο; Κανείς. Κανείς λοιπόν από τους μη αναγεννημένους δεν μπορεί να κατανοήσει και εμάς. Διότι και εμείς έχουμε τον νου και την σκέψη του Χριστού)»] και «Πνεῦμα τοῦ υἱοῦ» [Γαλ. 4,6 : «Ὅτι δέ ἐστε υἱοί, ἐξαπέστειλεν ὁ Θεὸς τὸ Πνεῦμα τοῦ υἱοῦ αὐτοῦ εἰς τὰς καρδίας ὑμῶν, κρᾶζον· ἀββᾶ ὁ πατήρ (:Δεν είστε πλέον δούλοι, αλλά υιοί του Θεού. Κι επειδή είστε υιοί του επουρανίου Πατρός, γι’ αυτό απέστειλε ο Θεός στις καρδιές σας το Πνεύμα του Υιού Του, το οποίο σας δίνει την πληροφορία και την παρρησία να απευθύνεστε στο Θεό με την κραυγή και την επίκληση: ‘’Αββά, δηλαδή, Πατέρα’’)»], δηλώνοντας με αυτούς τους χαρακτηρισμούς την αχώριστη σχέση Του με τον Υιό.

Λέμε ακόμη ότι παραμένει αχώριστα μέσα στον Υιό [Ιω. 1,32–33 : «Καὶ ἐμαρτύρησεν Ἰωάννης λέγων ὅτι τεθέαμαι τὸ Πνεῦμα καταβαῖνον ὡς περιστερὰν ἐξ οὐρανοῦ, καὶ ἔμεινεν ἐπ’ αὐτόν. Κἀγὼ οὐκ ᾔδειν αὐτόν, ἀλλ’ ὁ πέμψας με βαπτίζειν ἐν ὕδατι, ἐκεῖνός μοι εἶπεν· ἐφ’ ὃν ἂν ἴδῃς τὸ Πνεῦμα καταβαῖνον καὶ μένον ἐπ’ αὐτόν, οὗτός ἐστιν ὁ βαπτίζων ἐν Πνεύματι Ἁγίῳ (:Ο Ιωάννης μάλιστα έδωσε και την εξής μαρτυρία: Έχω δει το Άγιο Πνεύμα να κατεβαίνει σαν περιστέρι απ’ τον ουρανό και να μένει πάνω Του μόνιμα και διαρκώς, και όχι όπως στους προφήτες, οι οποίοι δέχονταν εκτάκτως τη χάρη του Πνεύματος και για ειδικό σκοπό. Όπως εσείς, έτσι κι εγώ δεν γνώριζα ότι αυτός είναι ο Μεσσίας. Αλλά ο Θεός που με έστειλε να βαπτίζω με απλό νερό, Εκείνος μου είπε: “Σ’ όποιον δεις το Άγιο Πνεύμα να κατεβαίνει και να μένει μόνιμα πάνω Tου, Aυτός είναι που βαπτίζει με Πνεύμα Άγιο και Aυτός χορηγεί τις δωρεές και τα χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος σε όσους βαπτίζονται με το βάπτισμά Tου”)»] και αναπαύεται σε Αυτόν [ βλ. Ησ. 11,2 : «Καὶ ἀναπαύσεται ἐπ’ αὐτὸν πνεῦμα τοῦ Θεοῦ, πνεῦμα σοφίας καὶ συνέσεως, πνεῦμα βουλῆς καὶ ἰσχύος, πνεῦμα γνώσεως καὶ εὐσεβείας(:Και στον ευλογημένο αυτόν απόγονο του Ιεσσαί θα αναπαύεται τελείως το Πνεύμα του Θεού με όλα τα χαρίσματά Του: με τα χαρίσματα της σοφίας και της συνέσεως, με τα χαρίσματα της βουλήσεως, της θελήσεως και της δυνάμεως, με τα χαρίσματα της γνώσεως του Θεού και της ευσέβειας)»], καθώς και ότι αποτελεί τη ζωντανή και απαράλλακτη εικόνα Του. Και, αν θέλεις, μπορούμε να ονομάσουμε το Άγιο Πνεύμα εικόνα και του Πατέρα, όπως και του Υιού, εξαιτίας της ενότητας της θείας ουσίας που είναι κοινή στα τρία θεία Πρόσωπα. Το Άγιο Πνεύμα είναι, επίσης, ισότιμο με τον Υιό και προέρχεται κατά φύση, άχρονα και άμεσα από την υπόσταση του Πατέρα, χωρίς χρονική αρχή και χωρίς την παρεμβολή άλλου προσώπου ως αιτίας της υποστατικής Του προέλευσης.

Ακόμη κι αν κάποιος από τους θεολόγους χρησιμοποίησε την έκφραση «μέσω του Υιού», αναφερόμενος στο Άγιο Πνεύμα, αυτή πρέπει να κατανοηθεί σε συνάρτηση με τον Πατέρα, επειδή η ίδια η ονομασία «Πατέρας» καθιστά αναγκαίο να νοείται συγχρόνως και ο Υιός, αφού η πατρότητα προϋποθέτει την ύπαρξη του Υιού. Καθώς, λοιπόν, ο Υιός γεννάται αιώνια από τον Πατέρα, το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται αχώριστα, αλλά με διαφορετικό τρόπο, χωρίς να υπάρχει χρονική απόσταση ανάμεσα στη γέννηση του Υιού και την εκπόρευση του Πνεύματος. Έτσι, το ότι είναι και ονομάζεται «Πνεύμα του Πατέρα» συνδέεται με τη σχετική ονομασία του Υιού, η οποία εκφράζει τη σχέση του Υιού με τον Πατέρα. Διότι ο Πατέρας είναι ασφαλώς Πατέρας, όπως είναι και εκείνος από τον οποίο προέρχεται το Άγιο Πνεύμα. Δεν είναι, όμως, πρωτίστως Πατέρας, με την έννοια ότι η πατρότητα δεν προηγείται ως θεία ιδιότητα της σχέσης Του προς το Πνεύμα.

Άλλωστε, ούτε η λογική κατηγορία της σχέσης επιβάλλει πάντοτε αντίστοιχες ονομασίες με τον ίδιο τρόπο σε όλες τις υποστατικές σχέσεις. Το Άγιο Πνεύμα φανερώθηκε στους ανθρώπους μέσω του Υιού, ενώ επίσης εμφυσάται [Ιω. 20,22: «Καὶ τοῦτο εἰπὼν ἐνεφύσησε καὶ λέγει αὐτοῖς· λάβετε Πνεῦμα Ἅγιον (:Κι αφού το είπε αυτό, προκειμένου να τους μεταδώσει την πνοή της νέας ουράνιας ζωής εμφύσησε στα πρόσωπά τους, όπως κάποτε ο Θεός στο πρόσωπο του Αδάμ, και τους είπε: Λάβετε Πνεύμα Άγιο)»], αποστέλλεται, χορηγείται και δίνεται στην κτίση «δι’ αὐτοῦ (:μέσω Αυτού)» και «παρ’ αὐτοῦ(:από Αυτόν)». Και, αν θέλεις, μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε ακόμη και την έκφραση «ἐξ αὐτοῦ (:από Αυτόν)», εφόσον αναφερόμαστε στη φανέρωση και τη χορήγηση του Πνεύματος στην κτίση και όχι στην αιώνια υποστατική Του προέλευση.

Διότι, φίλοι μου, δεν πρόκειται να εμπλακούμε σε καμία απολύτως φιλονικία για τις λέξεις, όπως είπε και κάποιος άλλος, εφόσον η πρόθεση εκείνου που χρησιμοποιεί αυτές τις διατυπώσεις είναι ορθή και δεν αλλοιώνει το θεολογικό τους νόημα, ενώ συγχρόνως διευκρινίζονται ο χρόνος και η αιτία της έλευσης του Αγίου Πνεύματος από εκεί, δηλαδή από τον Υιό, όπως προκύπτει από τα προηγούμενα. Πρόκειται για την αποστολή του Πνεύματος από τον Πατέρα και τον Υιό προς τους ανθρώπους, σύμφωνα με τη θεία ευδοκία, και μάλιστα για τη δωρεά των πνευματικών ενεργημάτων και χαρισμάτων.

Για αυτά έχουμε ήδη μιλήσει πολλές φορές, διακρίνοντάς τα ως εκδηλώσεις της θείας οικονομίας προς την κτίση από εκείνη την προαιώνια και φυσική εκπόρευση και ύπαρξη του Πνεύματος από την πατρική υπόσταση, η οποία ανήκει αποκλειστικά στην πατρική αιτία και ιδιότητα, αφού μόνο ο Πατέρας αποτελεί την υποστατική αιτία του Αγίου Πνεύματος και είναι, κατά τους θεολόγους, η μοναδική αρχή και πηγή της θεότητας. Αυτό ακριβώς δίδασκε και ο Χριστός στους μαθητές και αποστόλους Του, όταν πλησίαζε η ώρα της Σταύρωσής Του, αναφερόμενος στο Άγιο Πνεύμα και στη σχέση Του με τον Πατέρα, όπως ήδη αναφέραμε, λέγοντας: «Ὅταν δὲ ἔλθῃ ὁ παράκλητος, ὃν ἐγὼ πέμψω ὑμῖν παρὰ τοῦ πατρός, τὸ πνεῦμα τῆς ἀληθείας, ὃ παρὰ τοῦ πατρὸς ἐκπορεύεται (:Όταν έλθει ο Παράκλητος, που Εγώ θα σας στείλω από τον Πατέρα ως οδηγό και βοηθό σας, το Άγιο Πνεύμα δηλαδή, Εκείνος θα μαρτυρήσει για μένα. Διότι το Άγιο Πνεύμα ως πηγή της αλήθειας φανερώνει στους ανθρώπους την αλήθεια. Αυτό εκπορεύεται από τους κόλπους του Πατρός, όπως αναπηδά ο ποταμός από τη φυσική πηγή του)»:[Ιω. 15,26].

Επειδή, λοιπόν, πρέπει ο λόγος μας να επιστρέψει και πάλι στις θεόπνευστες μαρτυρίες της Αγίας Γραφής, σαν να διαγράφει έναν κύκλο, από έναν ορισμένο πόθο να αναζητήσει και πάλι σε αυτές τη θεολογική αλήθεια, έτσι εμπνεόμαστε κι εμείς να σκεφτόμαστε και να μιλάμε για το Άγιο Πνεύμα. Αυτά διακηρύσσουν οι Ευαγγελιστές και οι Απόστολοι, καθώς και η χορεία των θεολόγων, μαζί με εκείνον που πραγματεύτηκε τα ζητήματα αυτά με τόσο εξαιρετικό θεολογικό βάθος, τόσο παλαιότερα όσο και τώρα, εκφράζοντας την ίδια πίστη για το Άγιο Πνεύμα. Το ίδιο μαρτυρούν και οι χορείες των μαρτύρων, των ομολογητών, των Πατέρων και των διδασκάλων, άνδρες και γυναίκες μαζί, που πότισαν την παγκόσμια Εκκλησία του Χριστού με κρουνούς αίματος και δακρύων και με τους ιδρώτες τους, δηλαδή με το μαρτύριο, τους πνευματικούς αγώνες και τους κόπους τους, και την οδήγησαν σε τέτοιο βαθμό ωραιότητας και μεγαλείου, χάρη στην ανέκφραστη δύναμη και ενέργεια του Αγίου Πνεύματος, όπως ήδη ανέφερα.

ΠΡΟΣ ΔΟΞΑΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΤΡΙΑΔΙΚΟΥ ΘΕΟΥ,

μετάφραση και επιμέλεια κειμένου:

Ελένη Λιναρδάκη, φιλόλογος

ΠΗΓΕΣ

• «Φιλοθέου, πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως, Ἐγκώμιον εἰς τὸν Ἅγιον Δημήτριον», Μακεδονικά, τόμ. 2 (1951), σ. 570-576: https://media.ems.gr/ekdoseis/makedonika/makedonika_02/ekd_pemk_02_laourdas.pdf?utm

• Δ. Γ. Τσάμης (έκδ.), Φιλοθέου Κωνσταντινουπόλεως τοῦ Κοκκίνου Ἁγιολογικὰ Ἔργα, Α΄: Θεσσαλονικεῖς Ἅγιοι, σειρά «Θεσσαλονικεῖς Βυζαντινοὶ Συγγραφεῖς», αρ. 4, Κέντρον Βυζαντινῶν Ἐρευνῶν Α.Π.Θ., Θεσσαλονίκη 1985.

• Δ. Γ. Τσάμης, «Φιλοθέου Κοκκίνου, εγκώμιο στον άγιο μεγαλομάρτυρα Δημήτριο τον Μυροβλήτη», Επιστημονική Επετηρίδα Θεολογικής Σχολής Α.Π.Θ., 26 (1981), σ. 49–83.

• http://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/tools/liddell-scott/index.html

• Π. Τρεμπέλα, Η Καινή Διαθήκη με σύντομη ερμηνεία (απόδοση στην κοινή νεοελληνική), εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Ο Σωτήρ», έκδοση τέταρτη, Αθήνα 2014.

• Η Καινή Διαθήκη, Κείμενον και ερμηνευτική απόδοσις υπό Ιωάννου Κολιτσάρα, εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Η Ζωή», έκδοση τριακοστή τρίτη, Αθήνα 2009.

• Η Παλαιά Διαθήκη κατά τους εβδομήκοντα, Κείμενον και σύντομος απόδοσις του νοήματος υπό Ιωάννου Κολιτσάρα, εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Η Ζωή», έκδοση τέταρτη, Αθήνα 2005.

• Η Παλαιά Διαθήκη μετά Συντόμου Ερμηνείας, Παναγιώτης Τρεμπέλας, Αδελφότης Θεολόγων «Ο Σωτήρ», Αθήνα, 1985.

• Η Παλαιά Διαθήκη με σύντομη ερμηνεία, Τόμοι Α΄και Β΄, Αδελφότης Θεολόγων «Ο Σωτήρ»[συγγραφείς της ερμηνείας: Τρεμπέλας Παναγιώτης, Παπαδημητρίου Ηρακλής, Βασιλειάδης Νικόλαος, Ψαλτάκης Γεώργιος – Απόδοση της ερμηνείας στη Νεοελληνική: Δομουχτσής Μάριος], Αθήνα 2024, έκδοσις τρίτη.

• Π. Τρεμπέλα, Το Ψαλτήριον με σύντομη ερμηνεία (απόδοση στην κοινή νεοελληνική), εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Ο Σωτήρ», έκδοση τρίτη, Αθήνα 2016.

  «Πᾶνος»